Ấn triện bằng đá trong nhà: đọc chất đá, núm ấn và nhận ra đá nhuộm, đá nhựa
Trả lời ngắn: ấn triện đá thường được khắc từ các loại đá mềm, mịn, dễ ăn dao như nhóm đá người chơi quen gọi là Thọ Sơn, Thanh Điền, Ba Lâm hay kê huyết. Giá trị của một chiếc ấn nằm ở ba chỗ: chất đá, tay nghề chạm núm, và nét khắc chữ ở mặt ấn. Chất đá là phần dễ bị làm giả nhất bằng đá nhuộm, đá ghép hay nhựa đúc. Nhìn kỹ màu, vân, độ ấm khi cầm và chỗ tiếp giáp là đủ để biết khi nào cần hỏi người có chuyên môn.
Vì sao ấn thường làm bằng đá mềm
Người khắc ấn cần một vật liệu đủ mềm để dao khắc đi được nét mảnh, đủ mịn để nét không vỡ mép, và đủ bền để dùng lâu. Các loại đá khắc ấn truyền thống phần lớn là đá mềm, dao thép cạo được, không như ngọc hay mã não phải mài bằng bột cứng. Vì vậy một chiếc ấn đá bị xước nhẹ khi va chạm là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu của đồ dỏm.
Cũng có ấn bằng ngọc, đồng, ngà, gỗ, sừng, nhưng trong các gia đình Việt từng có người theo nghiệp chữ, ấn đá là loại gặp nhiều nhất.
Các nhóm đá khắc ấn quen gọi
- Thọ Sơn: tên một vùng đá nổi tiếng, nhiều màu, có loại trong như sáp. Tên này được gán khá rộng trên thị trường.
- Thanh Điền: thường xanh nhạt, vàng nhạt, chất mịn, dễ khắc, là loại đá ấn phổ thông.
- Ba Lâm: màu và vân đa dạng, nhiều mẫu có vân như mây.
- Kê huyết thạch: đá có những mảng đỏ như máu gà, rất được ưa chuộng nên cũng bị làm giả nhiều nhất.
Những cái tên trên là cách gọi theo nguồn mỏ và truyền thống buôn bán. Người bán có thể gắn tên cho bất kỳ viên đá nào trông na ná, nên tên gọi trên nhãn chỉ là lời mô tả, không phải xác nhận.
Đá nhuộm, đá ghép và nhựa
Đá nhuộm là đá thường được ngâm màu để giả các loại quý: màu đậm bất thường ở bề mặt, đọng sâu hơn trong khe nứt và quanh lỗ, có khi phai khi lau bằng khăn ẩm ở chỗ khuất. Đá ghép là hai mảnh đá khác nhau được dán lại, thường để một mặt có vân đẹp; nhìn kỹ dưới đèn sẽ thấy đường tiếp giáp thẳng hoặc lớp keo mỏng.
Ấn nhựa đúc nhẹ hơn đá cùng cỡ, cầm thấy ấm nhanh, vân lặp lại giống nhau giữa nhiều chiếc, núm có những chi tiết hơi tròn mép do khuôn. Kê huyết giả thường là đá nền phủ lớp sơn hoặc nhựa màu đỏ: màu đỏ nằm trên mặt như một lớp áo, không chìm vào trong thớ đá.
Núm ấn: chỗ thấy tay nghề
Phần trên của ấn thường được chạm hình thú, rồng, sư tử, ve sầu, hoặc để trơn. Núm chạm đẹp có nét dứt khoát, chỗ khoét sâu vẫn sạch, tỉ lệ thân hình cân đối. Núm làm hàng loạt thường nông, mờ nét ở chỗ khó, và giống hệt nhau giữa nhiều chiếc.
Với người giữ đồ, núm ấn còn là chỗ dễ hỏng nhất: tai, sừng, đuôi thú chạm mảnh rất dễ gãy nếu rơi. Khi cầm ấn, giữ thân ấn, đừng cầm vào núm.
Vết dùng và vết làm cũ
Ấn được dùng lâu năm có mặt ấn dính son trong khe chữ, các góc thân mòn tròn vì tay cầm, mặt đáy có vết xước nhỏ theo nhiều hướng. Ấn làm giả cũ có thể được ngâm trà, hun khói, chà cát để trông có tuổi; vết mòn khi đó thường đều khắp mọi mặt, kể cả chỗ tay không bao giờ chạm tới.
Không có dấu hiệu nào chứng minh tuổi một chiếc ấn. Chúng chỉ giúp mình đặt câu hỏi đúng chỗ khi mang ấn đi hỏi người khác.
Cất ấn đá cho bền
Đá khắc ấn mềm và một số loại sợ nắng gắt, sợ nóng: màu có thể nhạt, mặt đá có thể nứt chân chim nếu bị đổi nhiệt đột ngột. Cất ấn trong hộp lót vải, mỗi chiếc một ngăn để không cọ vào nhau. Không để ấn trên bậu cửa sổ có nắng hay gần đèn nóng.
Một số người chơi xoa một lớp dầu mỏng cho đá bóng. Việc này nên hỏi người hiểu loại đá cụ thể, vì dầu không hợp có thể làm ố hoặc đổi màu không hoàn lại được. Nếu không chắc, cứ để nguyên.
Khi muốn biết ấn của nhà là đá gì
Ghi lại những gì nhìn được: kích thước, cân nặng, màu, hình núm, nội dung mặt ấn nếu đọc được. Chụp ảnh dưới ánh sáng ban ngày từ sáu mặt. Mang tới người khắc ấn lâu năm hoặc người sưu tầm có uy tín để hỏi ý kiến, và hỏi họ dựa vào đâu. Nếu cần xác định khoáng vật, phòng thí nghiệm đá quý có thể cho biết thành phần, nhưng không cho biết tuổi hay xuất xứ lịch sử của chiếc ấn.
Đừng đánh giá ấn chỉ bằng đá
Một chiếc ấn đá thường mà mặt khắc tên ông nội, nét chữ của một người thợ giỏi, có thể quý với gia đình hơn một khối đá đắt chưa khắc. Ngược lại, một khối đá đẹp được khắc vội cũng không vì thế mà thành gia bảo. Khi giữ, khi kể lại cho con cháu, hãy kể đủ cả ba phần: đá gì, ai chạm, khắc chữ gì.
Gia đình muốn tìm một chiếc ấn đá để bày bàn hoặc để khắc tên có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thuỷ và hỏi rõ chất đá trước khi chọn.