Đá chặn giấy, nghiên mực và bộ đồ thư phòng: giữ gia bảo của một nhà từng theo nghiệp chữ
Trả lời ngắn: đồ thư phòng của người xưa gồm bút, mực, giấy, nghiên, cùng các món phụ như thanh chặn giấy, gác bút, ống bút, bình nước nhỏ. Với người giữ đồ, nghiên mực cần được rửa sạch sau mỗi lần dùng và để khô tự nhiên; mực thỏi cần chỗ khô, tránh nứt; thanh chặn giấy chỉ cần lau sạch và đặt chỗ vững. Giá trị lớn nhất của bộ đồ này thường là dấu vết người dùng, nên đừng chà sạch quá tay.
Bộ đồ thư phòng gồm những gì
Người xưa gọi bút, mực, giấy, nghiên là văn phòng tứ bảo, bốn món quý trên bàn viết. Quanh bốn món ấy là cả một hệ đồ phụ: thanh chặn giấy, gác bút để đặt bút đang ướt, ống bút cắm bút khô, bình nhỏ nhỏ nước vào nghiên, đĩa rửa bút, hộp đựng son ấn. Một nhà từng có người viết chữ, làm thầy đồ hay làm việc văn thư có thể còn giữ vài món trong số đó.
Không cần đủ bộ mới quý. Một chiếc nghiên mòn lõm ở giữa đã đủ kể chuyện về bao nhiêu năm người dùng nó mài mực mỗi ngày.
Thanh chặn giấy: đá, đồng, gỗ
Thanh chặn giấy, người chơi chữ gọi là trấn chỉ, là thanh dài và nặng đặt hai đầu tờ giấy cho phẳng khi viết. Có thể bằng đá, đồng, gỗ cứng, ngọc hay sứ, mặt trên thường chạm hoa văn hoặc khắc câu chữ.
- Đá: lau bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô. Không để rơi, các góc mỏng dễ mẻ.
- Đồng: lau khô, giữ lớp màu cũ, tránh ẩm.
- Gỗ: lau bụi khô, tránh nắng và nước.
Thanh chặn giấy nặng nên đặt nằm trên mặt bàn, không dựng đứng, không để trên kệ cao nơi trẻ có thể kéo đổ.
Nghiên mực: món cần chăm nhất
Nghiên là phiến đá có mặt mài và chỗ trũng chứa mực. Nghiên tốt có mặt đá mịn mà vẫn "ăn" mực, mài nhanh ra mực đều. Dấu hiệu nghiên đã dùng lâu là mặt mài mòn lõm, cạnh nhẵn tay, có khi còn cặn mực trong khe chạm.
Nguyên tắc giữ nghiên: không để mực khô lại trên mặt nghiên qua đêm. Mực khô đóng cặn, lâu ngày làm mặt đá kém mịn và có mùi. Rửa bằng nước sạch, dùng miếng bọt biển mềm hoặc lá sen khô như cách ngày xưa, không dùng chất tẩy hay bàn chải cứng. Để nghiên khô tự nhiên ở chỗ thoáng, không phơi nắng gắt, không đặt lên bếp cho nhanh khô.
Nghiên cũ đóng cặn lâu năm
Với chiếc nghiên của ông để lâu không ai dùng, lớp mực cũ khô cứng trong lòng nghiên là chuyện thường. Ngâm nước sạch một lúc cho cặn mềm, rồi lau dần. Không cạo bằng dao. Nếu nghiên có hộp gỗ đi kèm, rửa nghiên ngoài hộp và để thật khô mới đặt lại, vì hộp gỗ ẩm sẽ mốc.
Nghiên có vết nứt xuyên qua thì đừng ngâm lâu, vì nước ngấm vào vết nứt có thể làm nứt rộng. Hỏi người phục chế đồ đá trước.
Mực thỏi và bút lông
Mực thỏi làm từ muội và keo, dễ nứt khi khô quá hoặc đổi nhiệt đột ngột. Cất trong hộp, gói giấy mềm, để ở chỗ không quá nóng. Thỏi mực cũ có hoa văn đắp nổi hay chữ vàng là món sưu tầm riêng; nhiều người giữ nguyên, không mài.
Bút lông cũ có thể bị mọt ăn phần lông hoặc cán tre. Treo trên giá bút cho khô thoáng, kiểm tra thường xuyên, cất xa đồ len dạ dễ có mọt.
Bày thư phòng cho gọn và an toàn
Một chiếc bàn gỗ, tấm nỉ trải, nghiên một bên, thanh chặn giấy, giá bút và vài thỏi mực là đủ để tái hiện một góc thư phòng của ông bà. Đừng bày quá nhiều món nhỏ, vì càng nhiều thì càng khó lau và càng dễ rơi vỡ.
Nhà có trẻ nhỏ: mực thỏi, bình nước nhỏ, gác bút bằng sứ đều là vật vừa tầm tay. Đặt sâu vào bàn, hoặc cất vào tủ kính khi không dùng. Mực và son không nên để trẻ nghịch hay cho vào miệng.
Dấu vết người dùng là phần quý
Người mới giữ đồ cũ hay muốn làm cho mọi thứ sạch bong như mới. Với đồ thư phòng, chính vết mòn ở lòng nghiên, vết mực ở cán bút, vết tay ở thanh chặn giấy là dấu tích của một đời người cầm bút. Làm sạch để đồ không hư hại, nhưng đừng xoá dấu vết.
Nếu nhà còn những tờ chữ do chính người đó viết, cất chúng gần bộ đồ thư phòng và ghi chú, như một bộ hồ sơ của một người.
Giấy cũ trong thư phòng
Những tờ giấy dó, giấy bản còn trắng mà ông bà mua về chưa kịp dùng cũng là một phần của bộ đồ. Giấy cũ sợ ẩm, sợ gián, mọt và những con cá bạc nhỏ ăn hồ trong giấy. Cất phẳng trong hộp hoặc kẹp giữa hai tấm bìa cứng, không gấp đôi vì nếp gấp lâu năm sẽ rách. Để nơi khô, cao hơn mặt sàn, kiểm tra mỗi mùa.
Đừng dùng hết giấy cũ để tập viết. Giữ lại vài tờ như mẫu, để người sau biết ngày xưa ông bà đã viết trên loại giấy nào.
Kể lại cho con cháu
Đồ thư phòng là món dễ trao cho người trẻ: một đứa cháu thích vẽ, thích viết chữ có thể nhận chiếc nghiên cũ và được dạy cách rửa nó sau mỗi lần dùng. Đó là cách một món gia bảo tiếp tục sống thay vì nằm im trong tủ.
Ai muốn tìm thanh chặn giấy hay đồ bày bàn viết có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thuỷ.