Khắc một con ấn riêng cho gia đình: chọn chữ, chọn đá, chọn người khắc và cách dùng để truyền lại
Trả lời ngắn: một con ấn riêng cho gia đình được làm theo tám việc: xác định ấn dùng để làm gì, chọn chữ, nhờ người hiểu chữ đọc lại, chọn kiểu chữ đỏ hay chữ trắng, chọn đá và kích cỡ, chọn người khắc, duyệt bản phác, rồi nhận ấn và lập sổ mẫu dấu. Phần quyết định giá trị lâu dài là chữ đúng và cách dùng đều đặn, không phải đá đắt. Ấn gia đình là vật kỷ niệm và dấu riêng trên tranh chữ, gia phả, không thay được chữ ký hay con dấu trên giấy tờ pháp lý.
Ấn riêng của một nhà là gì, và vì sao vẫn đáng làm
Người xưa có ấn tên để đóng lên thư từ, tranh chữ; có ấn hiệu để đóng lên sách mình đọc; có ấn câu chữ yêu thích để đóng vào góc tranh. Ngày nay ít ai dùng ấn hằng ngày, nhưng một con ấn riêng vẫn có chỗ đứng trong nhà: đóng lên trang đầu cuốn gia phả, lên bức thư pháp treo phòng khách, lên tấm thiệp mừng thọ, lên sổ ghi chép đồ quý của gia đình.
Các bài trước đã nói về chất đá và núm ấn và cách đọc mặt ấn, giữ hộp son của những con ấn có sẵn trong nhà. Bài này đi theo chiều ngược lại: làm một con ấn mới, sao cho nó đúng ngay từ đầu và đủ sức đi qua vài đời người.
Các loại ấn một gia đình có thể khắc
| Loại ấn | Mặt ấn thường khắc | Dùng vào việc gì | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ấn tên | Họ tên hoặc tên riêng của một người | Đóng lên thư pháp, thư tay, sách của người đó | Thường làm cho người lớn tuổi, người viết chữ |
| Ấn hiệu | Tên hiệu, bút danh | Đóng cạnh ấn tên, lên tác phẩm | Hợp với người có hiệu riêng |
| Ấn nhà | Tên nhà, tên dòng họ, tên một chi | Gia phả, sổ đồ quý, giấy tờ nội bộ của họ | Nên có thoả thuận ai giữ |
| Ấn câu chữ | Một câu ngắn, lời dạy, lời chúc | Góc tranh, thiệp, trang sách tặng | Câu ngắn dễ khắc đẹp |
| Ấn sách | Tên người hoặc tên nhà kèm chữ chỉ sách | Đóng lên sách thuộc tủ sách gia đình | Đóng ở trang trong, không đóng lên bìa |
Một nhà không cần làm hết. Thường chỉ một ấn nhà và vài ấn tên cho người lớn tuổi là đủ ý nghĩa.
Chọn chữ: phần khó nhất và quan trọng nhất
Đá có thể thay, núm có thể đổi, nhưng chữ sai thì con ấn hỏng. Chữ trên ấn là thứ con cháu sẽ đọc, sẽ đóng, sẽ chụp gửi người khác xem. Vì vậy dành thời gian cho phần này nhiều hơn mọi phần khác.
Chữ Hán, chữ Nôm hay chữ quốc ngữ
Ấn truyền thống thường khắc chữ Hán, kiểu chữ triện. Nhiều gia đình người Việt có tên gốc Hán Việt nên chuyển được sang chữ Hán, nhưng không phải tên nào cũng có một cách viết duy nhất: một âm Hán Việt có thể ứng với nhiều chữ khác nhau, mỗi chữ một nghĩa. Tên thuần Việt thì có khi phải dùng chữ Nôm, khó hơn và ít người đọc được. Chữ quốc ngữ cũng khắc ấn được, nhiều người khắc thư pháp chữ Việt rất đẹp, và có lợi thế là con cháu đọc được ngay.
Nhờ người đọc lại trước khi khắc
Nếu chọn chữ Hán hay chữ Nôm, hãy nhờ một người đọc được chữ, không phải người bán ấn, kiểm lại: chữ có đúng nghĩa tên của mình không, viết theo kiểu triện có đúng nét không. Chữ triện có những biến thể, và người khắc không rành chữ có thể chép sai một nét mà người ngoài không thấy. Gia phả cũ của dòng họ, nếu còn, là nơi tốt để tra cách viết tên họ mà ông cha đã dùng.
Câu chữ ngắn thì khắc đẹp
Ấn câu chữ nên giữ ngắn, hai đến bốn chữ là vừa. Mặt ấn nhỏ mà khắc dài, chữ sẽ bé và khó đọc khi in. Chọn câu có nghĩa với nhà mình, ví dụ một lời dạy của ông bà, thay vì những câu chúc chung chung ai cũng dùng.
Chữ đỏ hay chữ trắng, vuông hay tròn
Ấn chữ đỏ là khắc bỏ phần nền, để chữ nổi lên, khi đóng ra chữ màu son trên nền giấy. Ấn chữ trắng là khắc chìm nét chữ, khi đóng ra nền đỏ và chữ trắng. Theo thói quen xưa, ấn tên hay khắc chữ trắng, ấn hiệu hay khắc chữ đỏ, nhưng đây là thói quen chứ không phải luật. Nhiều người làm một cặp, một trắng một đỏ, đóng cạnh nhau trên tranh chữ.
Mặt ấn vuông là phổ biến nhất, hợp với tên hai đến bốn chữ. Mặt tròn hay bầu dục hợp với ấn câu chữ, ấn đóng góc tranh. Mặt hình tự do theo dáng đá hợp với người thích phóng khoáng, nhưng khó cất vào hộp có khuôn sẵn.
Chọn đá và kích cỡ
Ấn thường khắc trên đá mềm vì dễ đi dao, để lại nét tay người thợ. Gỗ, sừng, đồng, ngọc cũng khắc được, nhưng mỗi thứ một tính. Gỗ dễ nứt khi khô ẩm thất thường. Ngọc và đá cứng khắc tay rất khó, thường phải dùng máy. Với ấn gia đình, đá mềm có màu dịu, không nứt chân chim, cầm vừa tay là lựa chọn an toàn.
Kích cỡ mặt ấn nên hợp với chỗ sẽ đóng. Ấn đóng gia phả khổ lớn có thể to hơn, ấn đóng thiệp, đóng góc tranh nhỏ thì nhỏ lại. Một mẹo đơn giản: cắt một mẩu giấy bằng kích thước mặt ấn dự định, đặt lên trang gia phả hay bức tranh để xem có cân không trước khi đặt khắc.
Đá được rao "đá quý hiếm", "đá đế vương" giá cao không làm con ấn có ý nghĩa hơn. Đá nhuộm, đá ghép nhựa vẫn có trên thị trường, như bài về chất đá đã nói. Tiền nên dồn cho người khắc giỏi hơn là cho viên đá đắt.
Khắc tay hay khắc máy: nói cho thật
Khắc tay là người thợ viết ngược chữ lên mặt đá rồi đi dao. Nét có hơi thở của tay, mỗi con ấn một khác, nhưng tay nghề chênh nhau rất xa và thời gian lâu hơn. Khắc máy, bằng laser hay máy phay, cho nét đều, nhanh, rẻ, chép được nhiều bản giống hệt nhau. Máy không xấu, nhưng nét máy thường cứng và thiếu chiều sâu.
Điều cần tránh là trả tiền khắc tay mà nhận ấn khắc máy. Cách nhận biết không dễ với người ngoài, nên cách chắc nhất là hỏi thẳng, xin xem người thợ khắc, hoặc xem các con ấn người đó đã khắc trước. Với ấn gia đình dùng để truyền lại, nét tay của một người thợ cụ thể cũng là một phần câu chuyện đáng ghi.
Các bước đặt khắc một con ấn
- Viết ra mục đích: ấn dùng để đóng lên gì, ai giữ, có làm thêm bản cho các chi không.
- Chốt chữ: viết rõ chữ quốc ngữ, kèm chữ Hán hay Nôm nếu có, kèm nghĩa từng chữ.
- Nhờ người đọc chữ kiểm lại cách viết, đặc biệt các chữ đồng âm.
- Chọn kiểu: chữ đỏ hay trắng, vuông hay tròn, kích cỡ mặt ấn.
- Chọn đá và núm: xem tận tay nếu được, hỏi rõ đá gì, có nhuộm không.
- Xin xem bản phác: người thợ thường phác chữ lên giấy trước khi khắc. Duyệt từng nét, so với bản chữ đã kiểm.
- Nhận ấn và đóng thử lên giấy trắng tại chỗ, kiểm nét, kiểm khung, kiểm chữ không bị ngược.
- Lập sổ mẫu dấu: đóng một dấu chuẩn vào trang đầu sổ, ghi ngày nhận, tên người khắc, chất đá, ý nghĩa chữ.
Một tình huống cụ thể: ấn cho cuốn gia phả
Một chi họ biên soạn lại gia phả và muốn đóng một dấu chung ở trang đầu mỗi bản in phát cho các nhà. Ban đầu mọi người định khắc bốn chữ Hán theo một mẫu tìm trên mạng. Khi nhờ một người đọc chữ Hán trong họ kiểm lại, mới thấy một chữ trong mẫu là chữ đồng âm nhưng khác nghĩa với chữ trong gia phả cũ. Cả họ thống nhất lấy theo cách viết trong gia phả cũ, khắc thêm một dòng nhỏ chữ quốc ngữ ở cạnh ấn để con cháu đọc được.
Họ cũng thoả thuận bằng giấy: con ấn do trưởng chi giữ, mỗi lần đóng ghi vào sổ, các nhà muốn đóng thì mang sách đến. Nhờ vậy, mười năm sau có người hỏi "dấu này ở đâu ra", sổ mẫu dấu trả lời được.
Son, hộp và sổ mẫu dấu
Son đóng ấn truyền thống có loại làm từ chu sa, tức thuỷ ngân sunfua. Dùng bình thường thì không sao, nhưng không để trẻ nhỏ nghịch, không ăn uống khi đang đóng ấn, rửa tay sau khi dùng. Hộp son nên đậy kín để son không khô, đảo son bằng que tre hay que xương định kỳ.
Hộp đựng ấn nên có lót vải mềm, có khuôn vừa thân ấn để ấn không lăn va. Sổ mẫu dấu là phần nhiều nhà bỏ qua: chỉ cần một cuốn sổ giấy tốt, trang đầu đóng dấu chuẩn và ghi thông tin, các trang sau ghi mỗi lần dùng ấn vào việc quan trọng. Cuốn sổ ấy về sau chính là lý lịch của con ấn.
Dùng ấn thế nào để nó thành gia bảo
Ấn trở thành gia bảo khi nó được dùng vào những việc có ý nghĩa và để lại dấu vết. Đóng lên bức chữ ông viết mừng cháu đỗ đạt. Đóng lên trang đầu cuốn sách bà để lại. Đóng lên thiệp cưới viết tay. Mỗi dấu là một mắt xích nối con ấn với một sự kiện trong nhà.
Ngược lại, một con ấn đẹp cất mãi trong hộp, không ai biết chữ gì, không ai biết ai đặt khắc, sẽ chỉ còn là một viên đá chạm. Trên bàn làm việc, ấn có thể ở cạnh hồ lô, như ý như bài bày ấn, như ý, hồ lô trên bàn làm việc đã gợi ý, miễn là được dùng thật chứ không chỉ để bày.
Sai lầm thường gặp
- Lấy chữ Hán từ công cụ dịch tự động, không nhờ người đọc lại.
- Không duyệt bản phác, nhận ấn mới thấy chữ ngược hoặc sai nét.
- Khắc câu quá dài trên mặt ấn nhỏ.
- Mua đá đắt rồi khắc máy rẻ, ngược với điều làm nên giá trị của ấn.
- Không ghi lại ai khắc, khắc năm nào, chữ nghĩa là gì.
- Để ấn và son trong ngăn kéo có trẻ nhỏ với tới.
- Tưởng đóng ấn gia đình lên di chúc hay giấy tờ là có thêm giá trị pháp lý.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Hỏi người đọc được chữ Hán, chữ Nôm khi chọn chữ, và hỏi người làm thư pháp hay người khắc ấn có tiếng khi chọn kiểu. Về pháp lý, ấn gia đình không phải con dấu của tổ chức, cũng không thay chữ ký. Nếu muốn ấn có vai trò gì trên văn bản quan trọng như di chúc, văn bản thoả thuận về tài sản hay đồ thờ, đó là câu hỏi cho luật sư hoặc công chứng viên. Nếu dòng họ muốn khắc ấn mang tên một hội đồng gia tộc, cũng nên hỏi xem việc dùng dấu đó trên giấy tờ giao dịch có vướng quy định nào không.
Nếu muốn xem các mẫu ấn và đá khắc trước khi đặt, có thể tham khảo mục ấn triện ở Vật Phẩm Phong Thuỷ, rồi mang chữ đã kiểm sẵn đến hỏi chuyện khắc.