Hồ lô cũ trong nhà: trái bầu khô, hồ lô đồng, gỗ, ngọc và cách giữ từng loại cho bền
Trả lời ngắn: hồ lô trong nhà thường thuộc bốn loại: trái bầu khô thật, hồ lô đồng, hồ lô gỗ và hồ lô bằng ngọc hay đá. Trái bầu khô nhẹ, vỏ cứng nhưng sợ mọt, sợ ẩm và dễ nứt khi va; đồng sợ ẩm gây gỉ; gỗ sợ khô ẩm thất thường; ngọc đá sợ rơi. Giữ hồ lô cũ chủ yếu là giữ khô, giữ sạch, không để rơi, và đừng dùng một chiếc hồ lô cũ để đựng thuốc hay đồ uống.
Hồ lô vốn là trái bầu
Trước khi thành biểu tượng, hồ lô là trái bầu nậm phơi khô, ruột rỗng, vỏ cứng, được dùng đựng nước, đựng rượu, đựng hạt giống. Hình eo thắt ở giữa khiến nó dễ cầm, dễ buộc dây. Từ món đồ dùng ấy, hồ lô đi vào tranh tượng, vào chuyện kể về các vị tiên mang bầu thuốc, và vào thành ngữ chỉ nghề y.
Nắm điều này giúp người giữ đồ nhìn hồ lô cũ trong nhà một cách bình thường: nó có thể là đồ dùng thật của ông bà, chứ không nhất thiết là vật phẩm mua về để bày.
Hồ lô trái bầu khô: nhận và giữ
Hồ lô bầu khô nhẹ bất ngờ so với kích thước, gõ nghe bộp rỗng, vỏ có lỗ chân nhỏ, màu ngả vàng nâu theo năm tháng. Những chiếc được cầm nhiều có mặt bóng tự nhiên. Có chiếc được vẽ, khắc hay đốt hoa văn lên vỏ.
- Mọt: dấu hiệu là lỗ nhỏ tròn và bột mịn rơi dưới đáy. Tách riêng chiếc bị mọt, hỏi người làm bảo quản đồ hữu cơ cách xử lý.
- Ẩm mốc: vỏ bầu hút ẩm, mùa nồm dễ lên đốm đen. Lau khô, hong bóng râm, cất nơi thoáng.
- Nứt: vỏ cứng nhưng mỏng, rơi xuống nền gạch là nứt. Treo bằng dây chắc, kiểm dây định kỳ.
Hồ lô đồng
Hồ lô đồng nặng, có khi đúc liền, có khi gò từ hai nửa ghép lại. Đồ cũ thường có lớp màu nâu sẫm do thời gian; đừng chà sáng bằng giấy nhám hay chất tẩy mạnh nếu muốn giữ vẻ cũ, vì lớp màu đó không lấy lại được. Lau bụi bằng khăn khô mềm, giữ nơi khô.
Nếu thấy những chấm bột màu xanh nhạt, mềm, lan dần trên bề mặt đồng, đó có thể là dạng ăn mòn đang hoạt động. Đừng tự cạo hay ngâm hoá chất; hỏi người phục chế đồ kim loại.
Hồ lô gỗ
Hồ lô gỗ thường tiện từ một khúc, có khi là gỗ thơm. Gỗ co giãn theo độ ẩm, nên hồ lô gỗ đặt sát cửa sổ nắng hay gần máy lạnh thổi thẳng có thể nứt dọc thớ. Đặt ở chỗ ổn định, lau bụi khô. Không ngâm dầu, không đánh xi bóng nếu chưa biết loại gỗ và lớp hoàn thiện cũ.
Hồ lô ngọc và đá
Hồ lô nhỏ bằng ngọc, mã não, thạch anh thường làm mặt dây hoặc vật cầm tay; loại lớn để bày bàn. Như mọi đồ ngọc, cần hỏi rõ loại đá và có xử lý không. Giấy kiểm định đá quý cho biết khoáng vật, không cho biết tuổi.
Hồ lô đá đặc rất nặng so với cỡ của nó. Đặt trên đế có rãnh để không lăn, và không đặt trên kệ cao ở lối đi.
Hồ lô của thầy thuốc
Hình ảnh treo hồ lô trước nhà gắn với nghề thuốc trong văn hoá Á Đông, gói trong thành ngữ "huyền hồ tế thế", treo bầu giúp đời. Có gia đình còn giữ hồ lô đựng thuốc của ông lang, bà mế ngày trước. Đây là kỷ vật nghề nghiệp đáng ghi lại.
Nhưng đừng đổ thuốc, rượu hay nước vào một chiếc hồ lô cũ để dùng. Bên trong có thể còn cặn thuốc cũ, nấm mốc, hoặc lớp phủ không an toàn với thực phẩm. Giữ nó như một hiện vật, không phải dụng cụ.
Hồ lô nhỏ và trẻ em
Hồ lô mặt dây, hồ lô treo chìa khoá, hồ lô mini kết thành chuỗi có kích thước vừa miệng trẻ. Cất ngoài tầm với, không cho trẻ nhỏ cầm chơi khi không có người lớn. Hồ lô treo dây dài trên đầu giường trẻ cũng không nên, vì dây có thể quấn.
Hồ lô vẽ, khắc, đốt hoa văn
Hồ lô bầu khô được trang trí là món dễ hỏng hơn hồ lô trơn. Lớp màu vẽ có thể bong khi ẩm, nét khắc nông có thể mòn khi lau mạnh, hoa văn đốt có thể bạc màu dưới nắng. Chỉ lau bằng chổi lông mềm hay khăn khô, tránh chạm tay ướt hay tay có kem dưỡng vào phần vẽ.
Nếu lớp màu đã bong từng mảng, đừng tô lại bằng sơn mới. Chụp ảnh, ghi lại, và nếu muốn phục hồi thì hỏi người làm phục chế; tô đè sẽ làm mất dấu vết gốc mà người sau muốn thấy.
Dây treo và móc treo
Hồ lô treo vách, treo cửa thường hỏng vì dây chứ không vì bản thân hồ lô. Dây vải, dây cói mục dần dưới nắng gió; móc sắt gỉ có thể làm ố vỏ bầu chỗ tiếp xúc. Kiểm tra dây vài lần mỗi năm, thay khi thấy xơ, dùng móc không gỉ, và treo ở chỗ không có người đi qua sát bên để tránh quệt rơi.
Ghi lại câu chuyện của từng chiếc
Với hồ lô, câu chuyện thường quan trọng hơn chất liệu: ai trồng trái bầu ấy, ai mang về từ chuyến đi nào, ai đã dùng nó đựng gì. Ghi vào một tấm thẻ đặt cạnh hoặc buộc nhẹ vào dây treo. Người giữ đời sau sẽ biết vì sao một trái bầu khô lại được giữ kỹ như vậy.
Gia đình muốn có một chiếc hồ lô mới để bày, cho chiếc cũ được nghỉ, có thể tham khảo các chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thuỷ.