Gậy như ý trong nhà: từ vật dụng thường ngày đến món quà chúc phúc, chất liệu và cách trưng
Trả lời ngắn: gậy như ý là một vật dài, thân hơi cong, đầu to hình mây hoặc nấm linh chi, tên gọi mang nghĩa "vừa lòng mọi việc". Theo một giả thuyết phổ biến, nó bắt nguồn từ cây gãi lưng thường ngày, về sau được dùng trong giảng kinh và nghi lễ, rồi trở thành lễ vật chúc thọ, chúc phúc. Như ý có thể bằng gỗ, ngọc, đồng, sứ hay sơn mài; trưng tốt nhất là đặt nằm trên giá đỡ vững, xa mép bàn và tránh nắng gắt.
Những giả thuyết về nguồn gốc
Có nhiều cách giải thích về chiếc như ý, và chưa có cách nào được mọi nhà nghiên cứu thống nhất. Cách kể quen thuộc nhất là nó khởi đầu từ dụng cụ gãi lưng có đầu hình bàn tay: gãi được chỗ tay mình không với tới, tức là "như ý". Một cách kể khác gắn như ý với giới tu hành, khi vị giảng kinh cầm vật này trong tay, có khi ghi chú lên đó để khỏi quên ý.
Đến các triều đại muộn, như ý được làm rất cầu kỳ, trở thành vật bày trong cung đình và lễ vật trong dịp mừng thọ, cưới hỏi. Bài này kể các giả thuyết để người đọc hiểu vì sao hình dáng như vậy, chứ không khẳng định đâu là nguồn gốc duy nhất.
Đọc hình dáng một chiếc như ý
Phần đầu thường là hình mây cuộn hoặc nấm linh chi, hai biểu tượng gắn với sống lâu và điều lành trong quan niệm dân gian. Thân dài, cong nhẹ thành hình chữ S nằm, có khi gắn thêm hai miếng trang trí ở giữa và ở đuôi. Trên thân thường chạm dơi, đào, mây, hoa sen, hay chữ phúc, chữ thọ.
Như ý làm để bày có kích thước lớn, đầu nặng; như ý cầm tay nhỏ và nhẹ hơn. Biết kích thước gốc giúp mình chọn giá đỡ đúng, và hiểu chiếc như ý trong nhà vốn được dùng để làm gì.
Chất liệu thường gặp
| Chất liệu | Đặc điểm | Điểm cần giữ |
|---|---|---|
| Gỗ | Ấm, nhẹ, chạm được chi tiết sâu | Mọt, nứt khi khô ẩm thất thường |
| Ngọc, đá | Nặng, mát tay, bóng | Vỡ khi rơi, nứt ở chỗ mỏng |
| Đồng | Bền, có khi mạ hoặc khảm | Xỉn, gỉ xanh nếu ẩm |
| Sứ | Men màu đẹp, giòn | Mẻ đầu, gãy thân |
| Sơn mài, khảm | Lớp sơn nhiều tầng, khảm xà cừ | Bong khảm, nứt sơn khi nắng |
Như ý ngọc và lời rao "ngọc nguyên khối"
Như ý bằng ngọc là loại được rao nhiều nhất. Cần hỏi rõ đó là loại ngọc gì, có phải nguyên khối hay ghép từ nhiều đoạn, có nhuộm hay tẩm nhựa không. Nhiều chiếc như ý "ngọc" thực chất là đá thường, thuỷ tinh hay nhựa pha bột đá. Ghép nhiều đoạn không phải lỗi, vì chính các chiếc như ý cổ đôi khi cũng ghép, nhưng phải được nói rõ.
Giấy kiểm định đá quý có thể xác nhận khoáng vật và tình trạng xử lý, nhưng không nói gì về tuổi hay câu chuyện cung đình nếu có ai kể kèm.
Trưng như ý cho trang trọng
- Đặt nằm trên giá đỡ hai chân, đúng kích cỡ, thân không chạm mặt bàn ở chỗ mỏng.
- Đặt sâu vào trong bàn hoặc kệ, cách mép đủ xa để không bị quệt rơi.
- Tránh nắng chiếu thẳng, nhất là với sơn mài, gỗ và ngọc nhuộm.
- Nhà có trẻ nhỏ: như ý ngọc, đồng rất nặng ở phần đầu, đặt ở chỗ trẻ không với tới.
Về hướng đặt, dân gian có nhiều cách nói khác nhau và không thống nhất. Gia đình có thể theo thói quen của nhà mình; điều chắc chắn là một chiếc như ý được đặt vững, sạch sẽ, ở nơi người ra vào nhìn thấy thì trông trang trọng.
Lau chùi theo từng loại
Như ý gỗ: lau bụi bằng chổi lông mềm, không lau ướt. Như ý ngọc, đá: lau bằng khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô ngay, tránh nước ngấm vào chỗ ghép. Như ý đồng: lau khô, không dùng chất đánh bóng mạnh nếu đồ có lớp màu cũ. Sơn mài và khảm: chỉ lau khô, nhẹ tay ở chỗ khảm bong.
Đồ cũ có vết nứt, khảm bong hay gãy rời nên nhờ người phục chế, đừng tự dán bằng keo dán nhanh vì keo đó rất khó gỡ về sau.
Như ý trong câu chuyện gia đình
Ở nhiều nhà, chiếc như ý đến như một món quà mừng thọ ông bà, quà cưới, hay quà khi ai đó trong nhà khai trương cửa hàng. Ghi lại người tặng, dịp tặng, lời chúc kèm theo. Với người giữ đời sau, đó chính là phần làm cho chiếc như ý khác với hàng ngàn chiếc giống nó ngoài chợ.
Đừng gán cho như ý những lời hứa kiểu "đặt là mọi việc suôn sẻ". Ý nghĩa của nó là lời chúc, và lời chúc chỉ đẹp khi người nhận hiểu đó là chúc, không phải bảo đảm.
Giá đỡ: món hay bị bỏ qua
Nhiều chiếc như ý cũ trong nhà đã mất giá đỡ gốc, được đặt tạm lên chồng sách hay nằm thẳng trên mặt tủ. Thân như ý cong, khi nằm thẳng chỉ chạm mặt phẳng ở hai ba điểm, lực dồn vào những chỗ mỏng nhất, lâu ngày có thể nứt. Một giá đỡ đúng là giá có hai hoặc ba điểm tựa trùng với chỗ dày của thân, mặt tựa lót nỉ, chân rộng hơn bề ngang của như ý.
Khi đặt làm giá mới, mang theo chính chiếc như ý để thợ ướm, đừng đo bằng thước rồi đặt từ xa. Thử đặt lên rồi lay nhẹ mặt bàn: như ý không được trượt hay bập bênh.
Chọn như ý để tặng hay để giữ
Chọn chất liệu theo nơi đặt và người dùng: nhà có trẻ chọn gỗ nhẹ, phòng khách rộng có thể chọn chiếc lớn bằng đồng hay đá. Kiểm tra giá đỡ đi kèm có vững không, các chỗ ghép có chắc không. Ai muốn tham khảo các mẫu như ý có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thuỷ và hỏi kỹ chất liệu trước khi chọn.