Đọc hoa văn trên như ý, hồ lô, ấn và đồ đặt bàn: dơi, đào, linh chi, cá, bát bảo nghĩa là gì
Trả lời ngắn: hoa văn trên như ý, hồ lô, ấn và đồ đặt bàn phần lớn là một kiểu chơi chữ bằng hình: con dơi gợi chữ phúc, quả đào gợi thọ, con cá gợi dư dả, cây linh chi và đám mây gợi như ý. Nhiều cặp nghĩa ấy dựa trên đồng âm của tiếng Hán, nên sang tiếng Việt không còn khớp âm, người Việt học lại qua sách và qua người đi trước. Đọc hoa văn giúp hiểu món đồ muốn chúc điều gì, nhưng hoa văn không cho biết tuổi, nguồn gốc hay giá trị, vì người làm đồ mới vẫn chép nguyên những hình ấy.
Hoa văn là một thứ ngôn ngữ, và ngôn ngữ ấy hay chơi chữ
Một chiếc như ý chạm dơi bay quanh đồng tiền, một hồ lô khắc dây leo có quả, một con ấn có núm hình con rùa. Với người làm ra chúng, mỗi chi tiết là một câu chúc. Người mua thời ấy đọc được câu chúc như đọc một dòng chữ. Người giữ đồ hôm nay thường chỉ thấy "hoa văn đẹp", hoặc nghe người bán gán cho đủ thứ ý nghĩa về tiền tài, quyền lực.
Nguyên tắc nền của phần lớn hoa văn cát tường là đồng âm. Trong tiếng Hán, chữ chỉ con dơi đọc gần giống chữ phúc, chữ chỉ con cá đọc gần giống chữ dư, chữ chỉ cái bình gần giống chữ bình an. Thợ dùng hình vẽ thay chữ viết. Khi đồ đi vào nhà người Việt, ý chúc được giữ lại, còn cái lý do đồng âm thì phải giải thích thêm. Đây là chỗ cần nói rõ khi kể cho con cháu: đó là cách đọc theo truyền thống chữ Hán, không phải điều tự nhiên ai nhìn cũng hiểu.
Bảng tra các hình hay gặp
| Hình | Ý chúc quen hiểu | Cơ sở của ý ấy | Hay gặp trên |
|---|---|---|---|
| Con dơi | Phúc | Đồng âm trong tiếng Hán | Như ý, hộp, đồ sứ, chặn giấy |
| Năm con dơi | Ngũ phúc | Đồng âm, ghép với khái niệm năm điều phúc | Mâm, hộp, đồ thêu |
| Dơi và đồng tiền | Phúc ở ngay trước mắt | Chơi chữ ghép | Như ý, ngọc bội |
| Quả đào | Thọ | Tích và truyền thuyết về đào tiên | Đồ mừng thọ, như ý |
| Linh chi, đám mây | Như ý, cát tường | Hình dáng đầu như ý | Đầu như ý, viền hoa văn |
| Quả lựu | Con cháu đông | Quả nhiều hạt | Đồ cưới, hồ lô, ngọc bội |
| Con cá | Dư dả | Đồng âm | Hồ lô, chặn giấy, đồ sứ |
| Hồ lô và dây leo | Phúc lộc, con cháu nối dài | Đồng âm và hình dây leo nhiều quả | Hồ lô chạm, ngọc bội |
| Con rùa | Trường thọ, bền vững | Biểu tượng sống lâu | Núm ấn, đế bia |
| Chữ thọ cách điệu | Thọ | Chữ viết trực tiếp | Viền hộp, đồ đồng, đồ gỗ |
Bảng này ghi theo cách hiểu phổ biến. Cùng một hình, mỗi vùng mỗi thời có thể đọc hơi khác. Khi kể cho người khác, nên nói "thường được hiểu là", tránh nói như một định nghĩa.
Đầu như ý: linh chi, đám mây hay trái tim
Phần đầu của gậy như ý thường uốn thành hình ba thuỳ, giống tai nấm linh chi hoặc đám mây cuộn. Bài gậy như ý từ vật dụng thường ngày đến món quà chúc phúc đã nói về nguồn gốc và chất liệu. Ở đây chỉ nói chuyện đọc hình. Đầu như ý dáng linh chi gắn với ý trường thọ, dáng mây gắn với ý cát tường. Nhiều chiếc có cả hai: viền mây, lòng chạm linh chi.
Đi dọc thân như ý thường có thêm hình: dơi, đào, hoa sen, hoặc ba ô chạm ở đầu, giữa và cuối. Có chiếc khảm ba miếng ngọc hay đá vào ba ô ấy. Đọc từ đầu xuống cuối như đọc một câu chúc dài. Khi gặp hình trái tim ở đầu như ý, thường đó là cách người thời nay nhìn đường cong của linh chi, không phải ý của người làm.
Hồ lô: từ trái bầu đến lời chúc phúc lộc
Hồ lô vốn là trái bầu khô đựng nước, đựng thuốc. Trên đồ chạm, hồ lô thường đi với dây leo và lá, gợi ý con cháu nối dài như dây bầu nhiều quả. Một cách đọc khác dựa trên âm Hán của chữ hồ lô gần với "phúc lộc". Trong các câu chuyện tiên, hồ lô còn là vật đựng thuốc của tiên, nên có thêm nghĩa trường thọ, chữa lành. Những nghĩa này chồng lên nhau, không loại trừ nhau.
Ngoài chợ, hồ lô hay được gán thêm chức năng "hút khí xấu", "thu tài lộc". Đó là quan niệm dân gian về phong thuỷ, không có cơ sở kiểm chứng, và cũng không có trong ý nghĩa hoa văn truyền thống. Cách giữ các loại hồ lô đã có ở bài hồ lô cũ trong nhà và cách giữ từng loại.
Núm ấn: con vật trên đỉnh con dấu
Núm ấn là phần chạm trên đỉnh, vừa để cầm vừa để trang trí. Các hình hay gặp:
- Sư tử: uy nghi, canh giữ. Rất phổ biến trên ấn đá.
- Rùa: bền vững, sống lâu. Trong nhiều ghi chép, núm rùa gắn với ấn của quan lại.
- Lân: điềm lành, nhân hậu.
- Rồng: quyền lực, nhưng trên ấn đá thời nay là hình trang trí phổ biến, không nói lên thân phận chủ ấn.
- Tỳ hưu: hình phổ biến trong đồ phong thuỷ hiện đại, gắn với quan niệm giữ của.
- Núm trơn, núm cảnh: núi, cây, mây. Hay gặp ở ấn của người chơi chữ.
Người bán đôi khi nói núm rồng là ấn vua, núm rùa là ấn quan. Với ấn đá trong nhà dân, gần như chắc chắn đó là chọn kiểu, không phải dấu hiệu thân phận.
Bát bảo và ám bát tiên: hai bộ tám món hay bị nhầm
Trên đồ đồng, đồ sứ, đồ gỗ hay gặp những bộ tám vật trang trí. Hai bộ hay bị nhầm nhất là bát cát tường và ám bát tiên.
Bát cát tường có nguồn gốc Phật giáo, thường gồm lọng, đôi cá, bình, hoa sen, ốc tù và, nút thắt vô tận, tràng phan và bánh xe pháp. Đây là những biểu tượng tôn giáo, nên trưng bày cho trang nghiêm.
Ám bát tiên là tám vật cầm tay của tám vị tiên trong truyện Đạo giáo, ví dụ quạt, kiếm, hồ lô, phách, giỏ hoa, ống sáo, ống trúc, hoa sen. Gọi là "ám" vì chỉ vẽ vật, không vẽ người. Người xem tinh ý sẽ nhận ra mỗi vật ứng với một vị tiên.
Cũng có những bộ tám vật trang trí thông thường như đồ văn phòng, nhạc cụ, sách vở, gọi chung là bát bảo. Thấy tám vật xếp quanh một món đồ, đừng vội gọi tên; đếm từng vật, xem chúng thuộc bộ nào rồi mới đọc.
Đọc tổ hợp hoa văn như đọc một câu
Thợ hay ghép hình lại thành câu chúc. Vài ví dụ thường được nhắc:
- Dơi bay trên mây: phúc từ trời đến.
- Dơi, đào và đồng tiền: phúc, thọ, và điều tốt ở ngay trước mắt.
- Bình cắm ba cây kích: bình an, thăng tiến, theo cách đọc đồng âm.
- Hoa sen và cá: năm nào cũng dư dả.
- Thông và hạc: sống lâu, thanh cao.
Không phải món nào cũng là một câu chúc có chủ đích. Nhiều món chỉ chép hoa văn vì đẹp. Đọc ra được câu chúc là điều thú vị, nhưng không nên cố gán một thông điệp cho mọi đường chạm.
Các bước đọc hoa văn trên một món đồ trong nhà
- Chụp ảnh đủ các mặt dưới ánh sáng ban ngày, chụp riêng từng cụm hoa văn.
- Liệt kê từng hình thấy được: con vật, cây quả, vật dụng, chữ.
- Đếm số lượng: năm con dơi khác với một con, tám vật khác với bảy vật.
- Tra từng hình theo bảng ở trên hoặc sách về hoa văn truyền thống.
- Thử ghép thành câu, ghi rõ "theo cách đọc truyền thống".
- Hỏi người lớn trong nhà: món đồ này được tặng dịp gì, ai tặng. Dịp tặng thường giải thích hoa văn rõ hơn mọi cuốn sách.
- Ghi kết quả vào hồ sơ món đồ, tách phần chắc, phần đoán.
Một tình huống cụ thể: chiếc như ý đồng của ông
Một gia đình có chiếc như ý đồng, đầu chạm linh chi, thân có ba ô: ô trên năm con dơi, ô giữa quả đào, ô cuối đồng tiền. Người con định mang đi hỏi giá vì nghe nói "như ý chạm ngũ phúc là đồ quý". Trước khi đi, cả nhà ngồi đọc hoa văn theo bảy bước trên: ngũ phúc, thọ, phúc trước mắt. Bà nhớ ra chiếc như ý được bạn của ông tặng dịp ông mừng thọ.
Câu chúc khớp với dịp tặng. Gia đình ghi lại câu chuyện, đặt chiếc như ý lên kệ phòng khách, không mang đi bán. Còn chuyện chiếc như ý cũ hay mới, có giá bao nhiêu, nếu sau này cần thì hỏi người thẩm định, vì hoa văn không trả lời được câu đó.
Hoa văn không nói lên tuổi, nguồn gốc hay giá trị
Đây là chỗ cần nói thẳng. Hoa văn cát tường được chép đi chép lại qua nhiều thời, và đồ làm mới hôm nay vẫn chạm đúng những hình ấy, có khi còn chép từ ảnh đồ cổ trong sách. Vì vậy, "có hoa văn ngũ phúc nên là đồ cổ" hay "có rồng năm móng nên là đồ cung đình" là những suy luận không đứng vững. Muốn biết tuổi và nguồn gốc phải xem chất liệu, kỹ thuật, dấu dùng, lý lịch, và cần người có chuyên môn.
Sai lầm thường gặp
- Gán ý tiền tài cho mọi hoa văn, trong khi phần lớn chỉ chúc phúc, thọ, con cháu.
- Đọc nghĩa đồng âm Hán như thể tiếng Việt cũng đồng âm.
- Nhầm bát cát tường của Phật giáo với ám bát tiên.
- Dựa vào số móng rồng hay núm ấn để đoán thân phận chủ cũ.
- Tin lời người bán rằng hoa văn hiếm thì món đồ đắt.
- Không ghi lại dịp tặng, để mất phần giải thích quý nhất.
Trưng bày biểu tượng tôn giáo cho trang nghiêm
Những món mang biểu tượng Phật giáo như bát cát tường, hoa sen, bánh xe pháp, hay hình các vị tiên, nên đặt ở chỗ sạch, ngang hoặc cao hơn tầm mắt, không đặt dưới sàn, không để cạnh giày dép hay chỗ ăn uống bừa bộn. Không dùng chúng làm vật chặn cửa hay đồ chơi cho trẻ. Món nhỏ, nhẹ thì đặt vững, tránh để trẻ cầm chơi rồi nuốt phải chi tiết nhỏ như hạt khảm.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Khi trên món đồ có chữ Hán, chữ Nôm, hay hoa văn lạ không có trong các sách phổ thông, nên nhờ người nghiên cứu Hán Nôm hay mỹ thuật cổ đọc giúp. Khi muốn biết tuổi và nguồn gốc, hỏi người thẩm định không mua không bán món đó. Khi món đồ có biểu tượng tôn giáo và gia đình băn khoăn nên đặt ở đâu, hỏi thầy chùa hay người coi đền quen biết sẽ chắc hơn hỏi người bán đồ.
Nếu muốn tìm một chiếc như ý mới để tặng dịp mừng thọ hay khai trương, có thể xem các mẫu gậy như ý ở Vật Phẩm Phong Thuỷ và đọc thử hoa văn trên từng chiếc trước khi chọn.