Ánh sáng và nhiệt độ: đồ quý nào dễ phai màu, đồ nào dễ nứt, và cách bày để tránh
Trả lời ngắn: ánh nắng trực tiếp và tia cực tím làm phai lụa, giấy, tranh, sơn mài, gỗ nhuộm, ngọc nhuộm màu, và một số loại đá như thạch anh tím. Nhiệt từ nắng chiếu, đèn nóng, bếp, điều hoà thổi thẳng làm gỗ nứt, sơn bong, hổ phách và ngọc trai hư. Cách tránh là đặt đồ xa cửa sổ có nắng, dùng rèm, chọn đèn LED ít toả nhiệt, và luân phiên trưng bày với những món nhạy sáng.
Ánh sáng làm hại đồ thế nào
Ánh sáng mang năng lượng, và năng lượng ấy làm phân huỷ dần các chất màu, sợi tự nhiên, lớp phủ hữu cơ. Tia cực tím trong ánh nắng là phần gây hại mạnh nhất, nhưng ánh sáng nhìn thấy được cũng góp phần nếu chiếu lâu. Tác hại cộng dồn và không đảo ngược được: màu đã phai thì không lấy lại.
Điều khó là phai màu diễn ra chậm. Mỗi ngày nhìn món đồ không thấy gì khác, đến khi nhấc lên mới thấy chỗ bị che vẫn giữ màu cũ, còn phần phơi ra đã nhạt hẳn.
Đồ nhạy sáng cần để ý
- Lụa, vải thêu, câu đối vải: phai màu, sợi giòn và mục.
- Giấy, tranh, ảnh cũ, thư pháp: giấy ngả vàng, mực và màu nhạt đi.
- Sơn mài, gỗ sơn, gỗ nhuộm: đổi màu, lớp sơn nứt chân chim.
- Thạch anh tím: có thể nhạt màu khi phơi nắng lâu.
- Ngọc, đá đã nhuộm: màu nhuộm có thể phai.
- Lông vũ, sừng, xương, ngà: đổi màu, nứt.
Gốm sứ, kim loại, đá tự nhiên không nhuộm thường ít bị ánh sáng làm hại, nhưng vẫn chịu tác động của nhiệt khi nắng chiếu thẳng.
Nhiệt làm hại đồ thế nào
Hầu hết vật liệu nở ra khi nóng, co lại khi nguội. Đồ làm từ nhiều chất liệu khác nhau, như gỗ khảm, đồng gắn đá, sứ có chỗ vá, sẽ co giãn không đều, sinh nứt và bong. Gỗ và sơn mài còn mất ẩm khi nóng, làm nứt thêm. Một món đồ đặt trên bậu cửa sổ hướng tây có thể nóng lên đáng kể vào buổi chiều rồi nguội lúc tối, ngày nào cũng thế.
Đồ nhạy nhiệt cần để ý
- Hổ phách: mềm hơn đá, có thể biến dạng, nứt khi nóng.
- Ngọc trai: mất độ bóng, khô, nứt khi nóng và khô.
- Trầm hương: dầu bay hơi, mất mùi.
- Đồ có keo dán: keo mềm và chảy, chỗ gắn bong ra.
- Nến, sáp, đồ nhựa cũ: chảy, biến dạng.
Đặt tủ và kệ ở đâu
Đi quanh nhà vào những giờ khác nhau trong một ngày nắng, để ý chỗ nào nắng chiếu tới. Không đặt tủ đồ quý ở những chỗ đó. Tường hứng nắng chiều cũng ấm cả buổi tối, nên tủ sát tường ấy cũng nóng hơn. Gác xép dưới mái tôn, phòng sát bếp, chỗ gần máy nước nóng là những chỗ nên tránh.
Nếu buộc phải bày gần cửa sổ, dùng rèm dày hoặc rèm chắn nắng, và cân nhắc dán phim chống tia cực tím lên kính. Phim không chặn được hết, nhưng giảm đáng kể.
Chọn đèn trưng bày
Đèn LED ngày nay là lựa chọn hợp nhất cho tủ trưng bày gia đình: ít toả nhiệt, phát rất ít tia cực tím, tiết kiệm điện. Đèn sợi đốt và đèn halogen nóng, đặt trong tủ kín có thể làm nhiệt bên trong tăng lên rõ rệt. Đèn huỳnh quang cũ phát tia cực tím nhiều hơn LED.
- Đặt nguồn sáng ngoài tủ hoặc ở nóc tủ, không sát đồ.
- Chọn ánh sáng trắng ấm, dịu, đủ nhìn; không cần chói.
- Gắn công tắc hẹn giờ để đèn không bật cả ngày.
Luân phiên trưng bày
Bảo tàng thường không trưng một tấm lụa hay bức tranh giấy liên tục nhiều năm. Ở nhà cũng có thể làm theo: treo bức câu đối vải trong mấy tháng Tết, rồi cuộn cất. Bày tấm ảnh gốc của ông bà một thời gian, sau đó thay bằng bản sao và cất bản gốc vào hộp tối.
Bản sao chụp hoặc in chất lượng tốt để treo hằng ngày, bản gốc để giữ, là cách nhiều gia đình đã làm với ảnh thờ, ảnh cưới cũ.
Điều hoà, quạt và bếp
Luồng gió điều hoà thổi thẳng vào tủ làm đồ gỗ, sơn mài khô nhanh và nứt. Quạt sưởi mùa đông còn tệ hơn. Đặt tủ tránh hướng thổi của máy, và không để đồ quý ở phòng bếp vì hơi nóng, khói dầu mỡ bám lên đồ.
Ảnh thờ và đồ trên bàn thờ
Bàn thờ là nơi đồ quý chịu nhiều nhiệt và khói nhất trong nhà: đèn thờ bật cả ngày, nhang thắp mỗi sáng, nến ngày rằm, mùng một. Ảnh thờ gốc của ông bà, nhất là ảnh chụp trên giấy ảnh cũ, phai và ố dần dưới đèn và khói. Nhiều gia đình đã làm bản sao chất lượng tốt để đặt trên bàn thờ, còn ảnh gốc cất trong bao giấy không axit, để nơi tối và khô.
Đèn thờ nên là đèn LED ít nóng, đặt cách ảnh và đồ gỗ một khoảng. Nến, nhang đặt xa khung ảnh, xa rèm, xa hoành phi; khi thắp nến ngày lễ thì có người ở nhà trông. Lửa và đồ quý trên cùng một mặt bàn là chuyện cần cẩn thận gấp đôi.
Khi đồ đã phai, đã nứt
Không tô màu lại, không bôi dầu cho "tươi" lại. Chụp ảnh ghi nhận tình trạng, chuyển món đồ ra khỏi chỗ có nắng, và hỏi người phục chế nếu muốn ổn định vết nứt. Với đá như thạch anh tím đã nhạt màu, chấp nhận màu hiện tại và từ nay giữ ở chỗ tối hơn. Ai muốn có một món thạch anh tím để bày, nên chọn chỗ đặt trước khi chọn món, có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thuỷ.