Làm sạch và sửa đồ quý trong nhà: việc nào tự làm được, việc nào phải để thợ phục chế, theo từng chất liệu
Trả lời ngắn: với đồ quý trong nhà, người giữ đồ tự làm được những việc nhẹ: phủi bụi bằng cọ mềm, lau khô, lau ẩm ở chỗ đã thử, thay dây, thay lót hộp. Những việc như gắn đồ vỡ, xử lý gỉ lan, làm sạch sơn mài và thếp vàng, sửa giấy rách, tẩy ố ảnh cũ thì nên để người làm phục chế. Nguyên tắc chung là can thiệp ít nhất, việc gì làm được thì phải gỡ ra được, thử ở chỗ khuất trước, và ghi lại mọi lần làm. Một món đồ lau quá tay mất đi lớp thời gian, thứ không mua lại được.
Nguyên tắc chung: ít can thiệp, làm được thì gỡ được
Người làm bảo tồn có vài nguyên tắc mà người giữ đồ trong nhà nên mượn. Thứ nhất, can thiệp ít nhất có thể: chỉ làm những gì cần để món đồ ổn định và sạch vừa đủ, không làm cho nó "như mới". Thứ hai, những gì thêm vào phải gỡ ra được: keo, sơn, chất trám nên là loại về sau người khác còn tháo ra để sửa lại tốt hơn. Thứ ba, ghi lại mọi việc đã làm, để người sau biết món đồ đã qua những gì.
Ba nguyên tắc này nghe đơn giản nhưng ngược với thói quen trong nhà. Ở nhà, đồ bẩn thì kỳ cho sạch, đồ vỡ thì lấy keo khô nhanh dán liền, đồ xỉn thì đánh cho bóng. Với đồ dùng hằng ngày thì không sao. Với gia bảo, mỗi việc ấy có thể xoá đi một phần giá trị mà không thể lấy lại.
Bảng theo chất liệu: tự làm hay nhờ thợ
| Chất liệu | Tự làm được | Không nên tự làm | Dấu hiệu nên tìm thợ |
|---|---|---|---|
| Đồ đồng | Phủi bụi, lau khô, lau muội nhẹ | Đánh bóng bằng kem, ngâm axit, chà giấy nhám | Đốm gỉ bột lan rộng, mối hàn bung |
| Đồ bạc | Lau bằng vải chuyên cho bạc với đồ còn dùng | Ngâm dung dịch tẩy mạnh với đồ chạm chi tiết | Bạc mỏng móp, chỗ hàn hở |
| Gốm sứ | Phủi bụi, lau ẩm phần men lành | Gắn keo khô nhanh, tẩy ố bằng chất tẩy | Vỡ, nứt lan, mối gắn cũ ngả vàng |
| Ngọc, đá | Lau vải mềm, rửa nước ấm với đồ không nứt | Máy rửa siêu âm, ngâm hoá chất | Vết nứt, chỗ trám, ngọc đổi màu lạ |
| Gỗ trơn | Phủi bụi, lau vải hơi ẩm vắt kiệt | Phủ dầu bóng, sơn lại, đánh giấy nhám | Mọt đang hoạt động, mộng lỏng, nứt |
| Sơn mài, sơn son, thếp vàng | Phủi bụi bằng cọ rất mềm | Lau ướt, lau cồn, dặm sơn | Sơn bong vảy, phồng, thếp tróc |
| Giấy, ảnh | Cất phẳng trong bìa không axit | Lau nước, dán băng dính, ép plastic | Rách, mốc, ảnh dính kính |
| Vải, lụa | Hút bụi qua lưới ở lực nhẹ, phơi gió râm | Giặt máy, là nóng, tẩy | Mục, mốc, rách ở nếp gấp |
Lau lư đồng có bài riêng: lau lư đồng đúng cách. Bài này đặt mọi chất liệu cạnh nhau để thấy một điều: việc tự làm được gần như chỉ là bụi và bẩn bề mặt.
Thử ở chỗ khuất trước khi làm
Trước khi lau ẩm hay dùng bất cứ thứ gì ngoài vải khô, hãy thử ở một chỗ nhỏ, khuất, như mặt đáy, mặt sau, mép trong. Cách thử:
- Chọn một ô nhỏ cỡ đầu ngón tay ở chỗ khuất.
- Chụp ảnh ô đó trước khi thử.
- Thấm nhẹ bằng tăm bông hơi ẩm nước sạch, không chà.
- Nhìn đầu tăm bông: có màu không, có vảy không.
- Để khô hẳn rồi nhìn lại ô thử dưới ánh sáng xiên: có loang, có mờ, có bóng khác không.
- Có bất kỳ thay đổi nào thì dừng, không làm tiếp với cách đó.
Đầu tăm bông có màu là tín hiệu rõ nhất. Với sơn, thếp, màu vẽ, đó có thể là chính lớp trang trí đang tan ra.
Những thứ trong nhà không nên đem lau đồ quý
- Nước tẩy, nước rửa kính, cồn: có thể làm tan sơn, mờ men chì, đổi màu đồng.
- Giấm, chanh, muối: mẹo làm sáng đồng ăn mòn kim loại và lớp màu cũ.
- Kem đánh răng, kem đánh bóng: có hạt mài, để lại xước, mài mất lớp mạ.
- Keo dán khô nhanh: khó gỡ, ngả vàng, làm hỏng mép vỡ cho lần sửa sau.
- Băng dính: keo ngấm vào giấy, để lại vệt ố khó tẩy.
- Dầu ăn, dầu máy: làm gỗ và đồng bóng tạm thời rồi bắt bụi, sau thành lớp bẩn dính.
- Máy rửa siêu âm: làm rộng vết nứt, bật chỗ trám, nhất là với ngọc và đá đã xử lý.
- Bàn chải cứng, miếng rửa bát: xước gần như mọi bề mặt.
Bụi và bẩn bề mặt: quy trình chung
- Đặt món đồ trên bàn lót vải dày, đủ sáng.
- Đeo găng nitrile cho đồ trơn, găng vải cho đồ nhám.
- Dùng cọ lông mềm phủi bụi từ trên xuống, có thể cầm máy hút bụi ở lực nhẹ cách xa một đoạn để hút bụi bay ra, không chạm đầu hút vào món đồ.
- Lau khô bằng vải cotton mềm hoặc vải sợi nhỏ.
- Nếu cần lau ẩm và đã thử ở chỗ khuất, dùng vải vắt thật kiệt, lau từng vùng nhỏ, lau khô ngay sau đó.
- Để món đồ khô hẳn ở chỗ thoáng, không phơi nắng, không dùng máy sấy nóng.
- Ghi vào sổ: ngày làm, cách làm, tình trạng trước và sau.
Sơn mài, sơn son thếp vàng và đồ thờ: cẩn thận nhất
Hoành phi, câu đối, ngai thờ, tượng gỗ sơn son thếp vàng là những món dễ hỏng nhất khi lau. Lớp vàng thếp rất mỏng, lớp sơn cũ có thể đã giòn. Lau ướt hay lau cồn có thể kéo tróc cả mảng. Muội nhang bám nhiều năm trên đồ thờ nhìn xỉn nhưng thường ổn định; cố lau sạch muội là cách nhanh nhất làm mất thếp.
Với những món này, người giữ đồ chỉ nên phủi bụi bằng cọ rất mềm, khô. Nếu sơn bong vảy, phồng rộp, hãy đặt món đồ nằm phẳng nếu được, không chạm vào chỗ bong, và tìm người làm phục chế đồ sơn. Đừng nhờ thợ sơn nhà "sơn lại cho mới": lớp sơn mới phủ kín lớp cũ, che mất lịch sử và thường không gỡ ra được.
Giấy, ảnh và vải
Giấy và ảnh cũ là nhóm người giữ đồ hay sửa sai nhất: dán băng dính chỗ rách, ép plastic cho bền, lau ảnh mốc bằng khăn ướt. Cả ba đều gây hại lâu dài. Ảnh dính vào kính khung không nên cố gỡ, vì lớp thuốc ảnh có thể bong theo; hãy tháo cả khung và kính, giữ nguyên, rồi hỏi người phục chế. Cách lưu giữ giấy tờ, ảnh cũ trong nhà có ở các bài về giấy tờ, ảnh cũ trong mục gia bảo.
Với vải và lụa, không giặt máy, không là nóng. Bụi có thể hút qua một tấm lưới đặt trên mặt vải, ở lực hút nhẹ. Vết ố lâu năm thường nên để nguyên hơn là tẩy, vì chất tẩy làm sợi yếu đi.
Sửa chữa: khi nào nên sửa, khi nào để nguyên
Không phải vết hỏng nào cũng cần sửa. Một vết mẻ nhỏ ổn định trên vành bát, một vết nứt chân chim không lan trên men, một chỗ mòn trên tay cầm là dấu thời gian, để nguyên thường tốt hơn. Nên sửa khi vết hỏng đang lan, khi món đồ có nguy cơ rơi vỡ thêm, khi phần lỏng có thể rơi mất, hoặc khi gia đình muốn dùng lại món đồ và cần nó chắc chắn.
Với gốm sứ đã vỡ, việc đầu tiên là giữ đủ mảnh, như bài gốm sứ cũ bị mẻ, vỡ đã hướng dẫn. Gắn sai một lần bằng keo khó gỡ có thể làm hỏng mép vỡ, khiến người phục chế sau gặp khó hơn rất nhiều.
Chọn người phục chế: hỏi những gì
- Họ đã làm loại đồ này, chất liệu này chưa; xin xem ảnh trước và sau của việc đã làm.
- Họ dự định làm những gì, dùng vật liệu gì, vật liệu đó sau này có gỡ được không.
- Họ sẽ giữ lại những gì: lớp màu cũ, vết dùng, muội, hay làm "như mới".
- Họ có chụp ảnh, ghi chép từng bước và giao lại cho mình không.
- Thời gian, chi phí, và trách nhiệm nếu món đồ hư hỏng thêm trong lúc làm.
Người nào hứa "làm như mới, không ai nhận ra chỗ sửa" là người cần hỏi kỹ hơn. Với gia bảo, một vết sửa trung thực, nhìn kỹ thì thấy, thường đáng quý hơn một vết sửa giấu kín.
Một tình huống cụ thể: bức hoành phi trên bàn thờ
Một gia đình có bức hoành phi gỗ sơn son thếp vàng treo trên bàn thờ nhiều đời, chữ đã xỉn đen vì muội. Trước dịp giỗ lớn, người con định lau bằng khăn ướt pha chút nước rửa chén. Bà ngăn lại, bảo thử một góc trước. Tăm bông chạm nhẹ vào góc dưới, đầu bông có ánh vàng.
Gia đình dừng lại, chỉ phủi bụi bằng cọ lông mềm, chụp ảnh chỗ sơn bong ở mép, và hỏi một người làm phục chế đồ thờ. Người này khuyên giữ nguyên lớp muội, chỉ gia cố chỗ sơn bong để không tróc thêm. Bức hoành phi không sáng hơn, nhưng lớp thếp còn nguyên.
Ghi lại mọi lần làm sạch và sửa
Mỗi món đồ quý nên có một trang trong sổ ghi chép, mỗi lần làm sạch hay sửa thêm một dòng: ngày, ai làm, làm gì, dùng vật liệu gì, ảnh trước và sau. Với việc của người phục chế, xin bản ghi của họ và kẹp vào hồ sơ. Sau vài chục năm, trang ghi này cho người giữ sau biết món đồ đã được can thiệp những gì, tránh làm lại những việc đã gây hại, và giúp người thẩm định đọc đúng món đồ.
Sai lầm thường gặp
- Lau đồ thờ thật sạch trước Tết, làm tróc sơn và thếp.
- Đánh bóng đồ đồng bằng kem, mất lớp màu cũ.
- Dán đồ sứ vỡ bằng keo khô nhanh, mép vỡ hỏng.
- Ép plastic giấy tờ, ảnh cũ.
- Thuê thợ sơn nhà sơn lại tượng gỗ cũ.
- Cho ngọc có vết nứt vào máy rửa siêu âm ở tiệm vàng.
- Không ghi lại đã sửa gì, người sau tưởng là nguyên bản.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Khi thấy vết hỏng đang lan: gỉ bột lan rộng, sơn bong vảy, mốc trên giấy và vải, mọt đang ra bột mới. Khi món đồ đã vỡ hay bung mối. Khi định làm bất cứ việc gì ngoài phủi bụi và lau khô với đồ sơn mài, thếp vàng, giấy, ảnh. Người cần hỏi là người làm bảo tồn, phục chế đúng chất liệu. Nếu món đồ có thể là cổ vật có giá trị lớn, cũng nên hỏi họ hoặc bảo tàng trước khi để ai sửa. Còn mọt mối trong nhà là việc của thợ diệt côn trùng chuyên nghiệp, như bài mối, mọt, gián và cá bạc đã nói.
Có những món đã hỏng tới mức gia đình quyết định thỉnh món mới để thờ, ví dụ một pho tượng Thần Tài bằng bột đá đã vỡ nhiều mảnh; khi đó có thể xem tượng Thần Tài, Quan Công ở Vật Phẩm Phong Thuỷ, còn món cũ thì hỏi người coi chùa, coi đền về cách xử lý cho trang nghiêm.