Mối, mọt, gián và cá bạc: nhận dấu vết côn trùng trên đồ gỗ, giấy, vải và xử lý cho đúng
Trả lời ngắn: mọt gỗ để lại lỗ tròn nhỏ và bột mịn rơi dưới đồ; mối để lại đường đất trên tường, chân tủ; gián để lại phân đen và vết gặm ở bìa sách, gáy hồ; cá bạc gặm mặt giấy thành vệt mỏng; sâu vải ăn lụa, len thành lỗ. Khi thấy dấu vết, tách món đồ ra, bọc kín, xác định loại côn trùng, rồi xử lý theo đúng loại đó. Mối thì gọi thợ chuyên; đồ quý bị mọt thì hỏi người phục chế; và đừng rải băng phiến khắp nhà, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Vì sao côn trùng thích đồ quý
Gỗ cung cấp thức ăn cho mọt và mối. Giấy cũ chứa hồ tinh bột, keo động vật, là món ăn của gián và cá bạc. Lụa, len, lông là đạm động vật mà sâu vải ăn được. Những thứ này thường được cất trong góc tối, ít động tới, độ ẩm cao: đúng điều kiện côn trùng ưa thích.
Vì vậy chống côn trùng không bắt đầu bằng thuốc, mà bằng việc thường xuyên mở tủ, nhìn, và giữ chỗ cất khô ráo, sạch sẽ.
Nhận dấu vết từng loại
| Côn trùng | Dấu vết | Đồ hay bị |
|---|---|---|
| Mọt gỗ | Lỗ tròn nhỏ, bột mịn như bột mì dưới đồ | Tượng gỗ, hoành phi, đồ tre, khung tranh |
| Mối | Đường đất nhỏ trên tường, gỗ rỗng bên trong, gõ nghe bộp | Tủ, bàn thờ, đồ gỗ sát tường, sát nền |
| Gián | Phân đen nhỏ, vết gặm ở mép, mùi hôi | Sách, bìa vải, gáy hồ, ảnh |
| Cá bạc | Mặt giấy bị gặm mỏng thành vệt, lỗ không đều | Sách cũ, giấy dó, ảnh, giấy dán tường |
| Sâu vải | Lỗ nhỏ trên vải, kén, sợi tơ, phân như hạt cát | Áo len, áo dài lụa, khăn thêu, chăn |
Mọt: bột mới hay bột cũ
Thấy lỗ mọt chưa chắc là mọt còn sống: đồ cũ có thể mang lỗ từ nhiều năm trước. Cách kiểm: lau sạch hết bột, đặt món đồ lên một tờ giấy đen trong vài tuần. Nếu bột mới xuất hiện, màu sáng, mọt vẫn đang ăn. Nếu không có gì, có thể đó là lỗ cũ.
Mọt còn sống thì tách món đồ ra, bọc kín trong túi nhựa dày để mọt không lan sang đồ khác. Một số nơi bảo quản dùng phương pháp đông lạnh sâu hoặc xông khí trong buồng kín, nhưng không phải đồ nào cũng chịu được: đồ sơn mài, thếp vàng, khảm, có lớp màu dễ hỏng khi nhiệt độ thay đổi. Đồ quý bị mọt nên hỏi người phục chế trước khi tự xử lý.
Mối: việc của thợ chuyên
Mối sống thành tổ lớn, thường từ dưới đất đi lên. Diệt vài con thấy được không giải quyết được tổ. Khi thấy đường đất trên tường hoặc đồ gỗ rỗng ruột, nên gọi đơn vị diệt mối có kinh nghiệm. Hỏi rõ họ dùng thuốc gì, cách ly người và vật nuôi bao lâu, và yêu cầu không phun trực tiếp lên đồ quý, bàn thờ, sách vở.
Trong lúc chờ, di chuyển đồ quý ra khỏi khu vực có mối, kê cao, kiểm tra chân đồ gỗ.
Gián và cá bạc với giấy
Hai loài này ưa chỗ tối, ẩm, ít động tới. Giữ khô ráo là biện pháp đầu tiên. Cất sách cũ, ảnh, giấy tờ trong hộp đóng kín vừa phải, kê cao, không để sát tường. Hút bụi tủ sách định kỳ, chú ý góc tủ và kẽ kệ. Bả diệt gián có thể dùng ở góc bếp, gầm tủ, xa đồ quý và ngoài tầm với trẻ, vật nuôi.
Sách bị cá bạc gặm thì không dùng băng dính để dán chỗ rách: keo của băng dính thường ngả vàng, để lại vết khó tẩy. Đặt sách bị hỏng vào hộp riêng và hỏi người phục chế giấy nếu đó là sách quý.
Sâu vải với lụa, len
Áo dài lụa của bà, khăn thêu, chăn len cũ là đồ dễ bị sâu ăn. Trước khi cất lâu, giặt hoặc làm sạch theo đúng chất vải, vì vết mồ hôi, thức ăn thu hút sâu. Cất trong túi vải cotton thoáng hoặc hộp có giấy không axit lót. Lấy ra rũ, phơi gió trong bóng râm vài lần mỗi năm.
Băng phiến và long não: dùng cho cẩn thận
Băng phiến có thể độc nếu nuốt phải, và hơi của nó không tốt khi hít lâu trong phòng kín. Viên băng phiến trông như kẹo, rất nguy hiểm với trẻ nhỏ và vật nuôi. Long não ít độc hơn nhưng cũng không nên để trẻ tiếp xúc. Cả hai đều ám mùi rất mạnh vào vải, giấy, trầm hương.
Nếu dùng, đặt trong túi lưới kín, trong tủ có khoá, không để tiếp xúc trực tiếp với đồ, không dùng ở phòng ngủ. Nhiều gia đình đã chuyển sang dùng túi thảo mộc khô hay gỗ có mùi nhẹ; tác dụng xua đuổi của chúng có giới hạn, nên vẫn phải kiểm tra định kỳ.
Lịch kiểm tra đơn giản
- Mỗi tháng: nhìn lướt chân tủ, chân bàn thờ, góc tường tìm đường đất mối.
- Mỗi mùa: mở tủ sách, hộp vải, nhìn dấu vết, rũ phơi gió.
- Mỗi khi có đồ cũ mới vào nhà: cách ly và theo dõi vài tuần trước khi đặt cạnh đồ khác.
Điểm cuối hay bị quên: đồ cũ mua về hay được cho là nguồn mang mọt, mối vào nhà phổ biến.
Giữ sách và tài liệu của gia đình
Sách là thứ dễ bị côn trùng nhất trong một gia đình giữ đồ. Đóng tủ kính, kê cao, giữ khô, và đọc thường xuyên, vì sách được mở ra là sách được kiểm tra. Nếu đang xây lại một tủ sách văn hoá cho gia đình, có thể tham khảo các đầu sách tại Vật Phẩm Phong Thuỷ và cất chúng theo cùng nguyên tắc.