Độ ẩm, nồm và nấm mốc: giữ đồ quý trong ngôi nhà nhiệt đới quanh năm ẩm ướt
Trả lời ngắn: độ ẩm cao kéo dài làm đồng gỉ, gỗ và giấy lên mốc, vải ố, sơn mài phồng bong, và côn trùng phát triển mạnh. Cách giữ là đo trước bằng ẩm kế, rồi giữ độ ẩm ở mức trung bình và ổn định, không để lên xuống thất thường. Hút ẩm vừa đủ bằng gói silica trong tủ hoặc máy hút ẩm trong phòng, thông gió khi trời khô, đóng cửa khi trời nồm. Khi đã có mốc, xử lý ở chỗ thoáng, đeo khẩu trang, và hỏi người phục chế với đồ quý.
Ẩm hại từng loại đồ ra sao
| Loại đồ | Ẩm cao gây ra |
|---|---|
| Đồng, sắt, bạc | Gỉ, xỉn, đốm xanh hoặc đen, ăn mòn lan dần |
| Gỗ, tre, bầu khô | Mốc, trương nở, nứt khi khô lại, mọt phát triển |
| Giấy, sách, tranh | Ố vàng, đốm nâu, mốc, dính trang, cong vênh |
| Vải, lụa | Ố, mốc, mùi, mục sợi |
| Sơn mài, đồ khảm | Phồng rộp, bong lớp sơn, rơi mảnh khảm |
| Gốm, sứ, đá | Ít hại hơn, nhưng vết nứt và chỗ vá bằng keo có thể ố, bong |
Đồ hỗn hợp nhiều chất liệu, như tượng gỗ thếp vàng, hộp gỗ khảm xà cừ có bản lề đồng, chịu thiệt nhiều nhất vì mỗi phần co giãn và hư theo cách riêng.
Đo trước, đoán sau
Cảm giác "hôm nay ẩm quá" không đủ chính xác. Một chiếc ẩm kế điện tử nhỏ, đặt trong tủ đựng đồ quý và một chiếc ngoài phòng, cho mình con số thật. Ghi lại vài lần mỗi tuần trong một năm đầu, mình sẽ biết tháng nào nguy hiểm nhất, góc nào trong nhà ẩm nhất.
Nhiều hướng dẫn bảo quản thường nhắc tới mức độ ẩm tương đối trung bình cho đồ hỗn hợp, và mức khô hơn cho kim loại. Ở nhà thường, không cần đạt con số lý tưởng; điều quan trọng hơn là tránh ẩm rất cao kéo dài và tránh dao động mạnh trong thời gian ngắn. Khi độ ẩm thường xuyên ở mức rất cao, nguy cơ mốc tăng rõ rệt.
Mùa nồm ở miền Bắc
Nồm là khi hơi nước trong không khí ấm gặp bề mặt lạnh như tường, sàn đá, mặt kính và đọng lại. Lúc này mở cửa cho "thoáng" lại đưa thêm hơi ẩm vào nhà. Cách làm đúng: đóng cửa khi trời nồm, bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô, mở cửa trở lại khi trời hanh.
Trong mùa nồm, không lau sàn, lau tủ bằng khăn ướt; không phơi quần áo trong phòng có tủ đồ quý; không đặt tủ sát bức tường ngoài, kê cách tường một khoảng nhỏ cho không khí lưu thông.
Mùa mưa ở miền Trung và miền Nam
Ẩm ở phía Nam ít đọng giọt như nồm nhưng kéo dài nhiều tháng. Nhà gần sông, nhà tầng trệt, nhà có tầng hầm chịu ẩm nhiều hơn. Đặt tủ đồ quý ở tầng trên nếu có, kê cao khỏi mặt sàn, và tránh những phòng có vết thấm trên tường hay trần.
Sau những đợt mưa dài, mở tủ kiểm tra: ngửi mùi mốc, nhìn đốm trắng, đốm xanh trên đồ gỗ và giấy, sờ thử xem vải có ẩm không.
Gói hút ẩm và máy hút ẩm
- Gói silica: hợp với tủ kín, hộp kín. Chọn loại có hạt đổi màu để biết khi nào cần thay hoặc sấy lại. Không đặt áp sát đồ.
- Máy hút ẩm: hợp với cả phòng. Đặt ở giữa phòng, đóng cửa khi chạy, đổ nước đều, chọn máy có chế độ đặt độ ẩm mục tiêu để không làm khô quá.
- Điều hoà chế độ khô: dùng được, nhưng tắt bật liên tục làm ẩm lên xuống; nên chạy đều vào những ngày nồm nặng.
Đừng sấy đồ bằng máy sấy tóc hay để gần quạt sưởi: khô đột ngột còn hại hơn ẩm, nhất là với gỗ và sơn mài.
Thông gió đúng lúc
Thông gió tốt khi không khí ngoài trời khô hơn trong nhà. Những ngày hanh, nắng nhẹ, mở cửa vài giờ buổi sáng. Những ngày nồm, mưa dầm, đóng lại. Tủ kính kín hoàn toàn, không bao giờ mở, cũng không tốt: không khí bên trong tù đọng, mùi và hơi ẩm tích lại. Mở tủ cho thoáng vào ngày khô.
Khi đã lên mốc
- Tách món đồ bị mốc ra khỏi những món khác để mốc không lan.
- Mang ra chỗ thoáng, ngoài trời có bóng râm, đeo khẩu trang và găng tay.
- Với gỗ, đá, kim loại: chải nhẹ bằng chổi lông mềm khô, lau bằng khăn khô.
- Với giấy, tranh, vải, sơn mài, đồ thếp: không tự chải mạnh, hỏi người phục chế.
- Để khô hẳn ở chỗ thoáng mát rồi mới cất lại, và lau khô tủ trước.
Không dùng nước tẩy, cồn mạnh, nước rửa chén để lau mốc trên đồ quý. Những thứ đó có thể làm mất màu, bong lớp phủ, để lại vết. Bào tử mốc cũng không tốt cho người có bệnh hô hấp; người dọn nên được bảo vệ đúng cách.
Thói quen nhỏ giữ đồ khô
Đặt đồ quý trong tủ có cửa thay vì để trên kệ hở; kê cao khỏi sàn; không để chung tủ với đồ ẩm như khăn mới giặt; không đặt chậu cây, bể cá, bình hoa gần tủ. Lau đồ bằng khăn khô là chính, khăn ẩm chỉ khi thật cần và lau khô ngay sau đó.
Đồ đá quý và đá phong thuỷ
Phần lớn đá quý, thạch anh, ngọc cứng chịu ẩm tốt hơn đồ hữu cơ. Nhưng dây xâu, phần gắn kim loại, keo dán ở đế, và lớp nhựa trong đá đã tẩm có thể bị ảnh hưởng. Khi cất đá chung với đồ khác, vẫn theo nguyên tắc khô ráo, ổn định. Ai cần thêm vài món đá để bày cạnh đồ cũ có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, và hỏi rõ phần đế, dây xâu làm bằng gì.