Mặt ấn, chữ triện và hộp son: đọc dấu ấn của người xưa và giữ chúng thế nào
Trả lời ngắn: mặt ấn khắc chữ theo lối triện, chữ nổi in ra màu đỏ gọi là chu văn, chữ chìm in ra màu trắng trên nền đỏ gọi là bạch văn. Ấn trong nhà thường là ấn tên, ấn tên hiệu, hoặc ấn khắc một câu ưa thích. Muốn biết chính xác chữ gì, nên đóng thử lên giấy rồi nhờ người đọc được chữ triện, đừng đoán qua ảnh. Hộp son cần đậy kín, đảo đều, và mặt ấn phải được lau sạch sau mỗi lần đóng.
Chữ đỏ, chữ trắng
Khi khắc, người thợ hoặc để chữ nổi lên và khoét nền đi, hoặc khoét chính nét chữ xuống. Ấn chữ nổi khi đóng cho chữ đỏ trên nền giấy, gọi là chu văn hay dương văn. Ấn chữ chìm cho chữ trắng nằm trong khối đỏ, gọi là bạch văn hay âm văn. Có ấn kết hợp cả hai, ví dụ một nửa chữ đỏ một nửa chữ trắng.
Biết điều này giúp mình đọc ảnh dấu ấn trên tranh chữ cũ của gia đình, và hiểu vì sao cùng một người có thể có hai chiếc ấn tên đi thành cặp, một đỏ một trắng.
Các loại ấn hay gặp trong nhà
- Ấn tên: khắc họ tên thật của người dùng, thường đóng sau chữ ký trên thư pháp, thư từ.
- Ấn tên hiệu: khắc tên chữ, tên hiệu, bút danh mà người xưa tự đặt.
- Ấn câu chữ: người chơi chữ gọi là nhàn chương, khắc một câu thơ, thành ngữ hay chữ ưa thích, thường đóng ở góc đầu tờ chữ.
- Ấn thư phòng, ấn sưu tầm: tên phòng đọc sách, hoặc dấu đóng lên sách, tranh để đánh dấu đồ mình sở hữu.
Đọc chữ triện: nhờ đúng người
Chữ triện là một lối chữ Hán cổ, nét cong đều, nhiều chữ khác xa chữ Hán thường ngày, lại được người khắc biến tấu cho vừa ô vuông. Đọc qua ảnh chụp mặt ấn rất dễ sai, vì mặt ấn khắc ngược chiều. Cách làm đúng là đóng thử lên một tờ giấy trắng mịn, chụp dấu son, rồi nhờ người khắc ấn, nhà nghiên cứu Hán Nôm hay người dạy thư pháp có kinh nghiệm đọc giúp.
Các công cụ tra chữ trên mạng có thể gợi ý, nhưng đừng coi kết quả từ máy là chắc chắn, nhất là với ấn tên riêng của người Việt.
Hộp son: thứ cần giữ cùng ấn
Son đóng ấn truyền thống là hỗn hợp chất màu đỏ, dầu và sợi, có độ dẻo đặc trưng. Để lâu không dùng, dầu tách lên trên và son khô dưới đáy. Thỉnh thoảng dùng thìa nhỏ bằng xương hay tre đảo son từ ngoài vào trong cho đều, rồi vun thành khối tròn. Đậy kín nắp, cất xa nắng và nóng.
Một số loại son màu đỏ có thể chứa khoáng chất không nên nuốt. Đóng ấn xong rửa tay, cất hộp son ngoài tầm với trẻ nhỏ, và không để trẻ nghịch như một món đồ chơi tô màu.
Đóng và lau mặt ấn
- Chấm ấn nhẹ nhiều lần lên mặt son để son phủ đều, không ấn mạnh một lần.
- Đặt giấy trên một lớp đệm mỏng như vài tờ giấy hoặc tấm nỉ, đóng thẳng tay, giữ một nhịp rồi nhấc lên thẳng đứng.
- Lau mặt ấn ngay bằng giấy mềm hoặc khăn khô, không để son khô cứng trong khe chữ.
Với ấn cũ có son khô cứng trong khe, đừng dùng kim loại cạy. Hỏi người khắc ấn cách làm sạch phù hợp với loại đá đó.
Không đóng bừa ấn của người đã khuất
Ấn tên là chữ ký của một người. Đóng ấn tên ông lên tranh chữ mới viết, hoặc lên giấy tờ, có thể gây hiểu lầm về tác giả và về ý chí của người đã mất. Người giữ đồ nên giữ ấn tên như một vật lưu niệm, đóng thử lên một cuốn sổ riêng để lưu dấu, và ghi chú rõ ràng đó là bản đóng lại.
Cuốn sổ lưu dấu ấy rất hữu ích: nếu sau này mặt ấn mòn hay ấn thất lạc, gia đình vẫn còn hình dấu, cũng là căn cứ để so khi có ai mang tới một chiếc ấn "của cụ".
Con dấu của tổ chức cũ thì khác
Đôi khi trong đồ của ông bà có con dấu tròn của một hợp tác xã, một cơ quan, một doanh nghiệp gia đình đã ngừng hoạt động. Đó không phải ấn triện sưu tầm thông thường: con dấu của tổ chức có quy định riêng về quản lý, sử dụng và nộp lại hay huỷ. Đừng đem dùng hay rao bán. Nếu không rõ phải xử lý thế nào, hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương hoặc một luật sư.
Dấu ấn in sẵn trên tranh chữ mua về
Nhiều tranh chữ, câu đối bán đại trà có dấu ấn đỏ được in cùng lúc với chữ bằng máy in màu, chứ không phải đóng bằng ấn thật. Soi kính lúp sẽ thấy dấu in máy gồm những chấm mực li ti đều đặn, màu đỏ phẳng lì, không có độ dày. Dấu đóng bằng son thật có lớp son hơi nổi, hạt son không đều, mép nét có chỗ đậm chỗ nhạt theo lực tay.
Biết điều này để khi gia đình có một tờ chữ được nói là "của cụ viết, cụ đóng ấn", mình có thêm một chỗ để nhìn. Dấu in máy không có nghĩa tờ chữ vô giá trị với gia đình, nhưng nó cho biết tờ chữ ấy được làm ra theo cách nào.
Giữ ấn và tranh chữ cùng một câu chuyện
Ấn có giá trị nhất khi còn đi cùng những tờ chữ mà nó từng đóng lên. Nếu nhà còn câu đối, thư từ, sách có dấu ấn của người xưa, hãy cất chúng gần nhau và ghi chú liên hệ. Một người đọc đời sau sẽ thấy được cả một con người, chứ không chỉ một miếng đá khắc chữ.
Ai muốn khắc một chiếc ấn tên mới cho mình hay cho con để bắt đầu một cuốn sổ lưu dấu của gia đình có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thuỷ.