Ngọc bội chạm khắc: đọc nét chạm tay, nét máy, lỗ xỏ dây và vì sao đề tài không cho biết tuổi
Trả lời ngắn: muốn đọc một miếng ngọc bội, hãy xem nét chạm dưới kính lúp: chạm tay thường có đường dao không đều, độ sâu thay đổi, lòng rãnh có dấu mài; chạm bằng máy hàng loạt thường đều, nông, mép tròn mềm và nhiều miếng giống hệt nhau. Lỗ xỏ dây, mức độ đánh bóng ở chỗ khuất cũng cho thêm manh mối. Đề tài như Phật, Quan Âm, tỳ hưu, hồ lô, con giáp được chép lại qua mọi thời, nên đề tài không cho biết tuổi.
Ngọc bội là miếng ngọc chạm khắc để đeo hoặc treo. Ở nhiều gia đình, nó là món ngọc phổ biến hơn cả vòng, vì được tặng cho trẻ lúc đầy tháng, cho người đi xa, cho đôi vợ chồng mới cưới. Đọc nét chạm là cách gần gũi nhất để hiểu món đồ được làm thế nào.
Chuẩn bị để xem
Lau sạch miếng ngọc bằng khăn mềm hơi ẩm, để khô. Dùng kính lúp phóng mười lần, một đèn pin ánh sáng trắng, ngồi bên cửa sổ có ánh sáng ban ngày. Xem cả mặt trước, mặt sau, các cạnh và trong lỗ xỏ. Chụp ảnh cận cảnh nếu điện thoại có chế độ macro.
Nét chạm tay
Người thợ chạm ngọc bằng tay dùng các mũi mài quay và bột mài, đi từng đường. Vì vậy:
- Độ sâu của một đường thay đổi dọc theo nó, chỗ sâu chỗ nông.
- Ở chỗ đường chạm đổi hướng có thể thấy các vết mài chồng lên nhau, những "bậc" nhỏ.
- Hai chi tiết đối xứng, như hai mắt, hai cánh, hiếm khi giống hệt nhau.
- Lòng rãnh sâu thường có độ bóng khác mặt ngoài, có khi còn vết mài li ti nếu không được đánh bóng kỹ.
Những dấu hiệu này cho thấy một người đã ngồi làm món đồ. Chúng không cho biết người đó làm vào thời nào; thợ ngày nay vẫn chạm tay.
Nét chạm máy hàng loạt
Đồ chạm bằng máy theo khuôn, hay khắc bằng máy điều khiển, thường có:
- Hoạ tiết nông, đều, mép tròn mềm như được "nặn" hơn là chạm.
- Chi tiết đối xứng giống nhau hoàn toàn.
- Nhiều miếng trên thị trường giống hệt nhau tới từng nét nhỏ.
- Mặt nền bằng phẳng đều, ít dấu vết dụng cụ.
Đồ chạm máy không xấu. Nó rẻ hơn, phổ biến hơn, và cũng có thể là gia bảo. Chỉ không nên trả giá của đồ chạm tay tinh xảo cho đồ chạm máy.
Lỗ xỏ dây
Lỗ xỏ dây là chi tiết nhỏ nhưng nói nhiều. Lỗ khoan từ hai phía gặp nhau ở giữa thường hơi thắt lại ở giữa, hai đầu loe. Lỗ khoan một phía thường thẳng đều. Mép lỗ mòn tròn, bóng là dấu dây cọ qua nhiều năm; mép lỗ sắc là dấu chưa đeo nhiều hoặc mới khoan. Nhưng người làm cũ cũng biết mài mép lỗ. Hãy coi đây là một chi tiết để ghi lại, không phải phép thử.
Nhìn kỹ quanh lỗ xem có vết nứt không. Lỗ xỏ là chỗ mỏng nhất và chịu lực của cả miếng ngọc khi đeo; nứt ở đây là lý do hay gặp khiến ngọc bội rơi vỡ.
Chạm nổi, chạm lộng và độ dày miếng ngọc
Ngọc bội có thể chạm nổi trên một mặt phẳng, chạm hai mặt, hoặc chạm lộng xuyên thủng tạo các khoảng trống. Chạm lộng nhìn đẹp và tốn công, nhưng những nhánh ngọc mảnh giữa các khoảng trống là chỗ dễ gãy nhất khi rơi hay khi bị kẹp mạnh. Miếng ngọc quá mỏng, soi đèn thấy sáng đều, cũng dễ vỡ hơn miếng dày. Khi ghi sổ, nên ghi rõ kiểu chạm và đo độ dày ở chỗ mỏng nhất. Những miếng chạm lộng mảnh nên được đeo ít, cất trong hộp có ngăn riêng, và tuyệt đối không để trẻ cầm chơi.
Đề tài thường gặp và ý nghĩa dân gian
| Đề tài | Ý nghĩa theo quan niệm dân gian |
|---|---|
| Phật, Phật Di Lặc, Quan Âm | Bình an, từ bi |
| Hồ lô | Phúc lộc, sức khoẻ, do chữ hồ lô gần âm "phúc lộc" trong tiếng Hán |
| Tỳ hưu, kỳ lân | Trấn giữ, điềm lành |
| Bình an khấu (vòng tròn có lỗ giữa) | Bình an, trọn vẹn |
| Cá, lá, quả đào | Dư dả, thăng tiến, trường thọ |
| Con giáp | Tuổi của người đeo |
Đây là những lớp nghĩa dân gian, mỗi nơi giải thích một chút khác nhau. Điều cần nhấn mạnh là các đề tài này được lặp lại liên tục qua hàng trăm năm và vẫn được chạm hằng ngày. Một miếng tỳ hưu không vì đề tài mà cũ hơn một miếng hồ lô.
Đeo tượng Phật, Bồ Tát cho trang nghiêm
Ngọc bội hình Phật, Quan Âm là món được nhiều người đeo. Theo cách giữ gìn quen thuộc của nhiều người, mặt Phật được đeo ở vị trí ngang ngực, dây đủ ngắn để không đung đưa xuống thấp; tháo ra cất vào túi sạch khi tắm, khi ngủ hoặc khi vào những nơi không trang nghiêm. Khi không đeo nữa, cất ở chỗ cao ráo, sạch sẽ, không để lẫn trong ngăn kéo đồ tạp. Những điều này xuất phát từ lòng tôn kính, mỗi người có thể hỏi thêm thầy ở chùa quen.
Ghi chép một miếng ngọc bội
Trong sổ gia bảo, ngoài kích thước và màu, ghi thêm: đề tài, chạm một mặt hay hai mặt, nhận xét về nét chạm, lỗ xỏ thẳng hay thắt giữa, có nứt không, dây đeo hiện tại là gì. Chụp hai mặt và một ảnh nghiêng. Nếu miếng ngọc được tặng nhân dịp gì, ghi rõ ai tặng, tặng cho ai. Ai đang tìm một miếng ngọc bội để tặng con cháu, mở đầu một câu chuyện mới, có thể tham khảo các mẫu ngọc bội và dùng chính kính lúp để xem nét chạm trước khi chọn.