Vòng ngọc truyền đời: đo ni tay, đeo tháo an toàn, xử lý vòng nứt, vòng bịt vàng và chia vòng cho con cháu

Trả lời ngắn: vòng ngọc truyền đời nên được đo ni bằng đường kính trong, chọn người đeo có cỡ tay vừa thay vì cố ép, đeo và tháo khi ngồi trên khăn dày, có xà phòng hoặc túi nilon mỏng để trơn, không bao giờ dùng sức. Vết vân tự nhiên thường không chặn ánh sáng và không vướng móng tay; vết nứt thì có. Vòng nứt nên cất hoặc đeo rất hạn chế, vòng gãy có thể bịt vàng, bịt bạc theo cách truyền thống. Khi tay sưng không tháo được vòng, đến cơ sở y tế chứ không tự đập vỡ.

Trong các món ngọc trong nhà, vòng tay là món thân thiết nhất: bà đeo cả đời, mẹ đeo ngày cưới, đến lượt con gái hay cháu gái nhận. Nhưng vòng cũng là món dễ hỏng nhất, vì nó là một vòng kín phải luồn qua bàn tay, và vì nó nằm ở cổ tay, nơi va vào mặt bàn, cửa xe, bồn rửa nhiều lần mỗi ngày. Bài này đi sâu vào riêng chiếc vòng: cỡ, kiểu, cách đeo tháo, vết nứt, sửa chữa, và chuyện ai sẽ giữ nó tiếp.

Vì sao vòng ngọc cần được nói riêng

Một miếng ngọc bội có thể cất trong túi vải, thay dây khi cần. Một chiếc vòng thì không có dây để thay, không có móc để mở. Cỡ vòng cố định trong khi bàn tay người thay đổi theo tuổi, theo cân nặng, theo thời tiết. Muốn đeo, phải luồn qua chỗ rộng nhất của bàn tay là các khớp ngón; nhiều chiếc vòng bị nứt ngay trong lúc đeo vào, chứ không phải lúc đeo. Và khi đã đeo, vòng ở đúng chỗ dễ va chạm nhất trên cơ thể.

Những điều chung về đeo hay cất ngọc cũ đã có ở bài ngọc cũ nên đeo hay cất tủ. Bài này đi vào các thao tác cụ thể chỉ riêng chiếc vòng mới cần.

Đo ni tay và đọc cỡ vòng

Cỡ vòng ngọc thường được tính bằng đường kính trong của vòng, đơn vị mi-li-mét, thường gọi là ni. Đo vòng có sẵn khá đơn giản: đặt vòng lên giấy, dùng thước đo khoảng cách bên trong qua tâm, đo vài hướng rồi lấy số nhỏ nhất nếu vòng không tròn đều.

Đo tay người đeo thì khó hơn, vì chỗ quyết định không phải cổ tay mà là bàn tay khi khép các ngón lại. Cách đáng tin nhất là thử với một chiếc vòng rẻ tiền có cỡ đã biết, hoặc nhờ tiệm vàng, tiệm ngọc đo bằng bộ vòng mẫu. Có những cách đo bằng dây quấn quanh bàn tay rồi tra bảng, nhưng sai số khá lớn, chỉ nên dùng để ước lượng.

Nguyên tắc quan trọng: vòng truyền đời nên đi tới tay người vừa cỡ, không nên ép người đeo vừa với vòng. Nếu không ai trong nhà vừa, chiếc vòng vẫn là gia bảo khi nằm trong hộp.

Các kiểu vòng và chỗ yếu của từng kiểu

Đeo vòng vào: các bước an toàn

1. Ngồi xuống bên giường hoặc trên ghế, đặt một chiếc gối hay khăn gấp dày trên đùi và dưới tay. Không đứng, không đeo trên bồn rửa hay sàn gạch.
2. Tháo nhẫn ở bàn tay đó.
3. Thoa một lớp xà phòng lỏng hoặc kem dưỡng tay lên bàn tay, hoặc chụp một chiếc túi nilon mỏng lên bàn tay để vòng trượt qua lớp nilon.
4. Khép các ngón tay lại, ngón cái gập vào lòng bàn tay, làm bàn tay nhỏ nhất có thể.
5. Đưa vòng qua các đầu ngón, xoay nhẹ và đẩy từ từ qua khớp ngón cái, có thể nhờ người khác kéo nhẹ da mu bàn tay về phía cổ tay.
6. Nếu thấy đau hoặc vòng kẹt ở khớp ngón cái, dừng lại, tháo ra theo chiều ngược, nghỉ một lúc rồi thử lại khi tay đỡ căng, hoặc thôi.
7. Rửa sạch xà phòng, lau khô cả tay và vòng.

Nên đeo vào buổi sáng khi tay chưa sưng vì nóng hay vận động, và không đeo khi tay đang bị thương hay sưng.

Tháo vòng ra và khi không tháo được

Tháo vòng cũng theo các bước tương tự: ngồi, lót khăn dày, làm trơn, khép bàn tay, xoay nhẹ qua khớp ngón cái. Ngâm tay vào nước mát vài phút có thể giúp tay bớt căng. Giơ tay cao một lúc trước khi tháo cũng là cách nhiều người dùng.

Nếu tay đã sưng, vòng bó chặt, ngón tay đổi màu, tê hay đau, đó không còn là chuyện gia bảo nữa mà là chuyện sức khoẻ. Đến cơ sở y tế ngay. Nhân viên y tế có cách và dụng cụ phù hợp để xử lý. Không tự đập vỡ vòng bằng búa ở nhà: mảnh ngọc vỡ sắc và có thể gây thương tích. Mất một chiếc vòng còn hơn tổn thương bàn tay.

Vân, rạn và nứt: phân biệt thế nào

Ngọc tự nhiên thường có vân, những đường bên trong viên đá hình thành từ khi đá được tạo ra. Vết nứt thì là hư hại, do va đập hoặc ứng suất. Phân biệt ở nhà không chắc chắn tuyệt đối, nhưng có vài cách quan sát:

• Chiếu đèn pin xuyên qua vòng: vân thường không chặn ánh sáng rõ rệt, vết nứt hay tạo một mặt phản chiếu hoặc một đường tối cắt ngang tia sáng.
• Rê nhẹ móng tay qua bề mặt chỗ nghi ngờ: vết nứt chạm ra tới mặt ngoài thường làm móng tay hơi vướng, vân thì không.
• Vân thường mềm mại, có hướng chung với màu đá; vết nứt hay thẳng, gọn, cắt ngang qua màu.

Không dùng cách gõ vòng vào nhau hay vào vật cứng để "nghe tiếng"; đó là cách tốt nhất để tạo ra vết nứt mới. Muốn kết luận chắc, mang vòng đến phòng kiểm định, như bài giám định ngọc cũ xác định được gì đã mô tả.

Vòng nứt: đeo tiếp hay cất

Vòng có vết nứt chạy ngang qua bản vòng là vòng đã yếu. Va nhẹ một lần nữa có thể gãy. Nếu nứt nhỏ, ngắn, không chạy hết bản, nhiều người vẫn đeo trong dịp đặc biệt, rất cẩn thận. Nếu nứt dài, nứt ngang, nên cất. Đặt vòng nứt trong hộp có lót mềm, riêng một ô, không để chung với đồ cứng. Ghi vào sổ: vết nứt ở vị trí nào, dài bao nhiêu, có ảnh. Theo dõi định kỳ xem vết nứt có dài ra không.

Vòng gãy: bịt vàng, bịt bạc và những lựa chọn khác

Vòng ngọc gãy không phải là hết. Có vài cách xử lý truyền thống và hiện đại, mỗi cách có cái được cái mất:

Chọn thợ kim hoàn đã từng bịt vòng ngọc, xem đồ họ đã làm, hỏi kỹ cách họ làm. Chụp ảnh các mảnh trước khi giao, làm biên nhận ghi số mảnh và cân nặng. Không dùng keo dán đa năng tự nối ở nhà; keo không chịu lực ở vị trí chịu va đập như cổ tay và làm khó cho thợ sau.

Người lớn tuổi đeo vòng: những lưu ý riêng

Nhiều bà, nhiều mẹ đeo một chiếc vòng suốt mấy chục năm không tháo. Khi tuổi cao, tay có thể sưng do bệnh, do thuốc, hoặc khớp ngón to ra khiến vòng không bao giờ tháo được nữa. Điều đó không sao nếu vòng vẫn rộng ở cổ tay. Nhưng nếu người thân phải nằm viện, phải làm thủ thuật, hay tay bắt đầu sưng, nhân viên y tế có thể cần tháo vòng. Gia đình nên chuẩn bị tinh thần trước, và nói chuyện với người đeo khi họ còn khoẻ: nếu cần, có chấp nhận cắt vòng không. Ý kiến y tế luôn đặt trước giá trị của chiếc vòng.

Người lớn tuổi hay ngã. Vòng ngọc trên tay khi ngã có thể vỡ và cứa vào cổ tay. Đây là lý do nhiều gia đình khuyên ông bà cất vòng quý, đeo vòng mảnh nhẹ hơn hằng ngày.

Chia vòng cho con cháu

Một chiếc vòng không chia đôi được. Đây là nguồn bất hoà không ít trong các gia đình có nhiều con gái. Vài cách các gia đình hay làm:

• Người đang giữ vòng tự quyết và nói rõ khi còn khoẻ, kèm lý do, ghi lại bằng văn bản nếu muốn.
• Vòng đi theo người vừa cỡ tay, các người khác nhận món khác có giá trị tình cảm tương đương.
• Vòng được giữ chung, luân phiên đeo trong các dịp lớn, có sổ ghi ai đang giữ.
• Vòng đã gãy được chuyển thành nhiều món nhỏ cho nhiều người, như ở bảng trên.

Khi chiếc vòng có giá trị vật chất lớn, hoặc khi gia đình đã có tranh luận, hãy hỏi luật sư về cách ghi nhận ý nguyện cho chắc chắn. Bài chia gia bảo cho con cháu và chỗ cần luật sư nói kỹ hơn về chuyện này.

Ví dụ: chiếc vòng của bà và hai cô cháu gái

Hình dung một chiếc vòng ngọc xanh nhạt bà đeo từ ngày về nhà chồng. Khi bà già yếu, vòng được tháo ra bằng xà phòng và túi nilon, sau ba lần thử trong ba buổi sáng. Hai cô cháu gái đều muốn giữ. Đo thử, vòng chỉ vừa tay cô em; cô chị tay to hơn, cố đeo thì đau ở khớp ngón cái.

Gia đình quyết định vòng đi theo cô em, còn cô chị nhận chiếc trâm bạc và cuốn sổ bà ghi chép công thức nấu ăn. Trước khi trao, họ chụp ảnh vòng, soi đèn tìm thấy một vết vân dài và một vết nứt rất nhỏ ở mép trong, ghi vào sổ. Cô em được dặn đeo vào dịp lễ, không đeo khi làm việc nhà. Cả hai chị em cùng ký vào trang sổ ghi việc trao này. Không có cách chia nào hoàn hảo, nhưng một cách chia được nói rõ và ghi lại thì ít để lại hiềm khích nhất.

Sai lầm thường gặp

• Cố ép vòng qua khớp ngón cái khi đã đau.
• Đeo hoặc tháo vòng khi đứng trên sàn gạch, cạnh bồn rửa.
• Gõ vòng để nghe tiếng thử thật giả.
• Tự dán keo vòng gãy.
• Đập vỡ vòng khi tay sưng thay vì đến cơ sở y tế.
• Đeo vòng quý khi làm việc nặng, khi chơi thể thao, khi bế trẻ nhỏ.
• Chia vòng bằng lời hứa miệng không ai khác nghe.

Khi nào cần người có chuyên môn

• Tay sưng, vòng bó chặt, ngón tê hay đổi màu: cơ sở y tế, ngay lập tức.
• Muốn biết vết trên vòng là vân hay nứt, hoặc vòng là ngọc gì: phòng kiểm định đá quý.
• Vòng gãy cần bịt, cần làm khớp: thợ kim hoàn có kinh nghiệm với ngọc.
• Chia vòng có giá trị lớn, có tranh chấp: luật sư.

Ghi chiếc vòng vào sổ gia bảo

Một trang sổ cho chiếc vòng nên có: ảnh chụp từ trên xuống và chụp nghiêng, đường kính trong, bề ngang bản, độ dày, cân nặng, màu, vân, vết nứt và vị trí, đã từng sửa chưa, ai đeo trong những năm nào, những dịp quan trọng gắn với nó. Ghi cả cỡ tay người đang đeo, để đời sau biết vòng hợp với ai. Nếu trong nhà có thêm người muốn một chiếc vòng riêng để đeo hằng ngày, cho chiếc vòng của bà được nghỉ trong hộp, có thể xem nhóm ngọc phỉ thuý và nhớ đo ni trước khi chọn, đọc kỹ giấy kiểm định đi kèm.

Câu hỏi thường gặp