"Ngọc cổ" có thấm sắc và chuyện ngọc làm cũ: nung, nhuộm, ngâm hoá chất, lời kể ngọc mộ và rủi ro pháp lý
Trả lời ngắn: thấm sắc là cách giới chơi ngọc gọi những mảng màu loang trên ngọc cũ, được giải thích là do khoáng chất trong môi trường ngấm vào qua thời gian dài. Chính vì được coi là dấu hiệu tuổi đời, lớp màu này bị làm giả nhiều nhất: bằng nung, nhuộm, ngâm hoá chất, chôn đất. Lời kể "ngọc mộ", "ngọc đào được" vừa được dùng để đẩy giá, vừa được dùng để dọa người giữ đồ. Nếu món đồ thật sự là di vật khai quật, mua bán nó có rủi ro pháp lý; hãy hỏi luật sư trước.
Ngọc cổ là mảng sưu tầm khó nhất trong các loại đá, vì ngọc rất bền, ít thay đổi theo thời gian, nên những dấu hiệu "cũ" bên ngoài lại càng bị chú ý và bị làm giả. Bài này giúp người giữ đồ biết những thủ thuật quen thuộc, không nhằm dạy giám định.
Thấm sắc là gì, theo cách giới chơi ngọc hiểu
Trong giới chơi ngọc cổ, thấm sắc chỉ những vùng màu khác với màu gốc của ngọc: vàng nâu, đỏ, đen, trắng đục, thường bắt đầu từ bề mặt, từ các vết nứt và lan vào trong. Cách giải thích phổ biến là ngọc nằm lâu trong đất, tiếp xúc với khoáng chất, kim loại, chất hữu cơ, rồi màu ngấm dần. Một số kiểu biến đổi bề mặt được nghiên cứu nghiêm túc; nhưng xung quanh thấm sắc cũng có rất nhiều truyền thuyết, tên gọi, quy tắc truyền miệng chưa được kiểm chứng. Người giữ đồ nên phân biệt hai lớp đó.
Những cách làm cũ thường gặp
- Nung: đốt nóng ngọc để bề mặt chuyển trắng đục, giả kiểu ngọc bị "hoá trắng" lâu năm.
- Nhuộm: ngâm hoặc nấu trong thuốc nhuộm, dầu, nước trà, để màu ngấm theo vết nứt.
- Hoá chất: dùng axit làm bề mặt rỗ, mờ, giả vết ăn mòn.
- Chôn đất, ủ với chất hữu cơ: tạo mùi đất và vết bẩn bám sâu.
- Mài mòn chủ đích: làm tròn các cạnh, giả dấu đeo nhiều đời.
Những kỹ thuật này đã có từ lâu, không phải chuyện mới. Có những món làm giả từ thời trước mà nay lại thành đồ cũ thật, càng khó phân định.
Dấu hiệu nên khiến mình chậm lại
- Màu loang phân bố đều như sơn, không theo cấu trúc của đá hay theo vết nứt.
- Màu đậm nhất ở bề mặt rồi dừng đột ngột, không có vùng chuyển tiếp.
- Có mùi hoá chất, mùi dầu khi để gần.
- Bề mặt rỗ đều khắp nơi, kể cả trong lòng rãnh chạm.
- Nét chạm sắc mới tinh, trong khi bề mặt được làm cho trông rất cổ.
Thấy dấu hiệu không có nghĩa chắc chắn là giả; không thấy cũng không có nghĩa là thật. Đây là những lý do để hỏi thêm người có chuyên môn, không phải để kết luận.
Lời kể "ngọc mộ": hai mặt của một câu chuyện
Câu chuyện "ngọc này lấy từ mộ cổ" có hai cách dùng. Cách thứ nhất là đẩy giá: đồ trong mộ thì chắc là cổ, chắc là quý. Cách thứ hai là dọa: "ngọc mộ mang âm khí, giữ trong nhà là không yên", để người giữ đồ sợ mà bán rẻ, hoặc để bán thêm món "hoá giải". Đó là lối gieo nỗi lo rồi bán cách giải. Quan niệm về đồ tuỳ táng là chuyện tín ngưỡng của từng người, nhưng không nên để nó bị dùng làm công cụ mua bán.
Nếu đồ thật sự từ mộ hay từ đất lên
Đây là chỗ nhiều người quên. Nếu câu chuyện là thật, món ngọc được lấy từ mộ cổ hoặc đào lên, thì nó có thể thuộc diện di vật, cổ vật theo pháp luật về di sản văn hoá. Việc phát hiện, khai quật, mua bán và mang ra nước ngoài đồ như vậy chịu quy định chặt chẽ. Người mua có thể gặp rắc rối pháp lý dù không trực tiếp đào. Trước khi mua bất cứ món nào được giới thiệu là "đồ khai quật", hãy hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý văn hoá địa phương.
Ngọc gia truyền có thấm sắc thì sao
Có những gia đình giữ món ngọc có mảng màu loang từ nhiều đời. Điều đó hoàn toàn có thể là tự nhiên, do đeo lâu, do môi trường. Không cần vì đọc bài này mà nghi ngờ món đồ của nhà mình. Chỉ nên tránh hai việc: đừng tự kết luận là "ngọc cổ ngàn năm" chỉ vì có màu loang; và đừng cố làm sạch, tẩy màu, đánh bóng, vì nếu đó là lớp biến đổi tự nhiên thì mất đi là mất hẳn.
Giữ món ngọc có màu loang thế nào
Với món ngọc gia truyền có mảng màu loang, chỉ lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm. Không ngâm vào nước rửa chén, nước chanh, rượu hay bất cứ dung dịch nào để "làm sáng". Không hơ nóng, không đánh bóng lại bằng máy. Chụp ảnh cận cảnh mảng màu dưới cùng một nguồn sáng mỗi lần kiểm kê để theo dõi xem màu có thay đổi không. Nếu màu nhạt dần sau mỗi lần lau, đó là dấu hiệu màu nằm nổi trên bề mặt, và nên báo cho người kiểm định biết.
Kiểm định giúp được gì
Phòng kiểm định đá quý có thể cho biết món đồ là loại đá gì và có dấu hiệu nhuộm, bơm nhựa hay không. Một số phương pháp có thể gợi ý màu là tự nhiên hay đưa vào. Nhưng xác định niên đại của ngọc là việc rất khó, cần chuyên gia nghiên cứu lâu năm, và vẫn là ý kiến chuyên môn chứ không phải chứng nhận tuyệt đối. Ai hứa xác định tuổi chính xác sau vài phút xem thì nên nghi ngờ.
Với người muốn đeo một món ngọc mà không vướng vào những câu chuyện mập mờ, cách thẳng thắn nhất là chọn đồ mới có nguồn gốc rõ ràng; có thể xem các mẫu trang sức phong thuỷ và hỏi rõ chất liệu, xử lý trước khi chọn.