Trầm tự nhiên, trầm cấy, trầm tẩm và trầm ép: phân biệt bốn thứ cùng mang tên trầm hương
Trả lời ngắn: cả bốn đều được bán dưới tên "trầm hương", nhưng chỉ trầm tự nhiên và trầm cấy là phần nhựa thơm thật sự hình thành trong cây dó. Trầm tự nhiên tích tụ qua nhiều năm sau khi cây bị thương; trầm cấy do con người kích tạo nên hình thành nhanh hơn. Trầm tẩm là gỗ được ngâm thêm dầu và hương liệu, còn trầm ép là bột gỗ trộn keo nén thành khối hay hạt. Người giữ đồ cần biết mình đang cầm loại nào trước khi gọi nó là gia bảo.
Trầm hình thành từ đâu
Trầm hương là phần gỗ đã thấm nhựa thơm của các cây thuộc chi Aquilaria, ở Việt Nam quen gọi là cây dó bầu. Gỗ dó lúc khoẻ mạnh màu trắng ngà, nhẹ và gần như không có mùi. Khi thân cây bị tổn thương do gãy cành, côn trùng đục hay nấm xâm nhập, cây tiết ra chất nhựa để tự bảo vệ quanh vết thương. Nhựa ấy thấm dần vào thớ gỗ, làm gỗ sẫm màu, nặng hơn và toả mùi thơm khi được đun nóng.
Điều quan trọng với người giữ đồ: không phải cây dó nào cũng có trầm, và trong một cây có trầm thì phần gỗ thấm nhựa thường chỉ là những mảng nhỏ quanh vết thương. Vì vậy trầm thật luôn có kích thước khiêm tốn so với những lời rao "nguyên khúc", "nguyên gốc" to bằng bắp chân.
Trầm tự nhiên: thời gian là thứ không làm giả được
Trầm tự nhiên là trầm hình thành không có tác động chủ đích của con người, thường qua nhiều năm. Vân nhựa trong khối trầm tự nhiên không đều: chỗ đậm chỗ nhạt, đường dầu chạy theo thớ gỗ, xen giữa là những vệt gỗ nhạt màu. Mùi khi xông có nhiều tầng, đổi dần theo thời gian đốt, chứ không đứng yên ở một nốt.
Do khai thác lâu đời, trầm tự nhiên ngày càng hiếm. Các loài dó thuộc diện được quốc tế kiểm soát buôn bán, nên trầm tự nhiên thật thường đi kèm câu chuyện nguồn gốc mà người mua khó kiểm lại. Đó là lý do lời "trầm rừng tự nhiên trăm năm" là lời cần hỏi kỹ nhất trong mọi lời rao về trầm.
Trầm cấy: trầm thật, nhưng là trầm khác
Trầm cấy là trầm lấy từ cây dó trồng, được khoan lỗ hoặc đưa chế phẩm vào thân để kích cây tiết nhựa. Sau một thời gian, phần gỗ quanh chỗ cấy chuyển màu và có mùi. Đây là trầm thật theo nghĩa nhựa do chính cây sinh ra, và nghề trồng dó giúp giảm áp lực khai thác cây rừng.
Khác biệt nằm ở thời gian tích tụ. Trầm cấy thường có lớp dầu mỏng hơn, vân tập trung quanh lỗ khoan, nhiều khi còn thấy rõ dấu lỗ hay một hàng lỗ thẳng. Mùi khi xông thường đơn giản hơn trầm tự nhiên lâu năm. Trầm cấy không có gì đáng chê; nó chỉ đáng chê khi bị bán bằng giá và bằng lời của trầm tự nhiên.
Trầm tẩm: gỗ dó được thêm mùi và thêm cân
Trầm tẩm là gỗ dó ít dầu, hoặc trầm cấp thấp, được ngâm vào dầu trầm chưng cất, tinh dầu, hương liệu tổng hợp, có khi cả chất làm nặng. Mục đích là làm miếng gỗ sẫm màu hơn, thơm ngay khi cầm và nặng hơn để chìm nước, đúng ba dấu hiệu người mua hay dựa vào để đánh giá trầm.
Dấu hiệu nghi ngờ: mùi thơm nồng ngay ở nhiệt độ phòng, ngửi lâu thấy gắt hoặc hắc; màu sẫm đều khắp bề mặt nhưng cạo nhẹ một góc khuất thì bên trong nhạt hẳn; cầm lâu thấy tay nhờn; khi đốt có khói đen, mùi khét lẫn mùi hoá chất. Không dấu hiệu nào đứng một mình mà kết luận được, nhưng nhiều dấu hiệu cùng lúc là lý do đủ để dừng mua.
Trầm ép: mùn gỗ, keo và hương liệu
Trầm ép là bột hoặc mùn gỗ dó, có khi lẫn gỗ khác, trộn với keo và hương liệu, nén trong khuôn thành khối, thành tượng nhỏ hay thành hạt vòng tròn đều tăm tắp. Loại này phổ biến ở vòng tay giá rẻ và ở những bức tượng trầm "nguyên khối" có đường nét sắc tới mức gỗ trầm thật, vốn giòn và nhiều dầu, khó mà chạm được.
Nhìn kỹ dưới kính lúp, mặt trầm ép không có thớ gỗ chạy dài mà là những hạt li ti dính vào nhau, màu đồng đều bất thường. Hạt vòng đúc khuôn có khi còn đường ráp mờ quanh chu vi. Trầm ép không xấu nếu bán đúng tên như một món hương liệu ép; vấn đề chỉ nằm ở chỗ nó bị gọi là trầm nguyên khối.
Bảng so sánh nhanh
| Loại | Nguồn mùi | Vân và thớ | Điều cần hỏi |
|---|---|---|---|
| Trầm tự nhiên | Nhựa cây tích tụ lâu | Không đều, đi theo thớ gỗ | Nguồn gốc, giấy tờ khai thác và mua bán hợp pháp |
| Trầm cấy | Nhựa cây do kích tạo | Tập trung quanh lỗ cấy | Tuổi cây, thời gian từ lúc cấy tới lúc thu |
| Trầm tẩm | Dầu và hương liệu ngâm thêm | Sẫm ngoài, nhạt trong | Có ngâm tẩm gì không, cam kết bằng giấy |
| Trầm ép | Hương liệu trộn bột gỗ | Không có thớ, hạt li ti | Thành phần, tỷ lệ bột dó, loại keo |
Phép thử tại nhà và giới hạn của chúng
Thả nước xem chìm hay nổi là cách phân cấp cũ, nhưng trầm tẩm chất nặng cũng chìm, còn trầm thật ít dầu lại nổi. Đốt một mẩu nhỏ xem khói và mùi giúp nhận ra mùi hoá chất, nhưng mũi người mới chơi dễ bị đánh lừa bởi hương liệu tốt. Ngửi nguội cũng vậy: trầm tự nhiên tốt thường chỉ thoảng nhẹ khi nguội, trầm tẩm hay thơm gắt.
Nói cho thật: không có phép thử tại nhà nào cho kết quả chắc chắn. Muốn biết thành phần phải nhờ phòng thí nghiệm có khả năng phân tích hợp chất mùi, và ngay cả khi đó, kết quả cho biết có dấu hiệu tẩm hay không chứ khó nói chính xác tuổi trầm. Người bán khẳng định chắc nịch chỉ bằng một que lửa là người đáng dè chừng.
Khi khúc trầm là đồ trong nhà để lại
Nhiều gia đình có một khúc trầm ông bà cất trong hộp gỗ, quấn giấy bản. Trước khi gọi đó là kỳ nam hay trầm rừng trăm năm, hãy ghi lại những gì chắc chắn: ai giữ, giữ từ bao giờ, mua ở đâu nếu còn người nhớ. Cân và chụp ảnh các mặt. Đừng cạo, đừng đốt thử phần đẹp nhất; nếu cần thử thì xin ý kiến người có kinh nghiệm và chỉ lấy một mẩu vụn ở chỗ khuất.
Giá trị của món đồ trong nhà không chỉ nằm ở hạng trầm. Một khúc trầm cấy mà bà dùng xông nhà mỗi dịp giỗ vẫn là kỷ vật có câu chuyện. Biết đúng loại giúp mình giữ đúng cách, không bị ai dụ bán rẻ, cũng không tự thổi giá trong đầu rồi thất vọng khi mang đi hỏi.
Nếu cần một món trầm để dùng hằng ngày, để khúc trầm cũ được nghỉ trong hộp, có thể xem các sản phẩm trầm tại Vật Phẩm Phong Thuỷ và hỏi rõ đó là trầm loại nào trước khi chọn.