Giấy giám định trầm hương nói được gì, phòng thí nghiệm kiểm được gì và chuyện mang trầm qua biên giới
Trả lời ngắn: một tờ giấy giám định trầm hương đáng tin thường chỉ trả lời được vài câu hẹp: mẫu có phải gỗ thuộc nhóm cây cho trầm không, có dấu hiệu tẩm hay pha chất lạ không, và mẫu được kiểm là mẫu nào. Giấy gần như không trả lời chắc được tuổi trầm, vùng khai thác, hạng trầm hay chữ "kỳ nam". Trầm còn thuộc nhóm hàng được Công ước CITES kiểm soát buôn bán quốc tế, nên mang hay gửi trầm qua biên giới cần hỏi cơ quan có thẩm quyền trước. Đọc giấy theo từng dòng, đối chiếu với món đồ, và đừng để tờ giấy nói thay những điều nó không viết.
Vì sao trầm là món khó giám định bậc nhất trong nhà
Với ngọc, phòng thí nghiệm có thể đo chỉ số khúc xạ, soi phổ để tìm nhựa bơm. Với kim loại, có máy phân tích thành phần bề mặt. Trầm thì khác: nó là gỗ, mỗi miếng một khác, giá trị nằm ở lượng nhựa thơm và chất mùi, và cả hai thứ này đều có thể bị thêm vào từ bên ngoài. Thêm nữa, những gì người mua quan tâm nhất lại là những thứ khó đo nhất: trầm tự nhiên hay trầm cấy, bao nhiêu năm, vùng nào, có phải kỳ nam không.
Vì thế, chuyện giấy giám định trầm đầy những hiểu lầm. Có người tưởng có giấy là chắc thật, có người tưởng giấy nào cũng là giấy mua. Cả hai đều chưa đúng. Bài này giúp đọc một tờ giấy cho đúng sức của nó, rồi nói tiếp phần ít ai nhắc: giấy phép khi trầm đi qua biên giới.
Một tờ giấy giám định trầm trả lời được những câu nào
| Câu hỏi của người giữ đồ | Giấy có trả lời được không | Thường dựa vào đâu |
|---|---|---|
| Mẫu có phải gỗ của nhóm cây cho trầm không | Thường được | Soi cấu tạo gỗ dưới kính hiển vi, so với mẫu chuẩn |
| Có dấu hiệu tẩm dầu, pha hương liệu, chất làm nặng không | Được ở mức "có dấu hiệu" hay "không phát hiện" | Phân tích hợp chất mùi, so với hồ sơ trầm đã biết |
| Hạt chuỗi có phải bột ép không | Thường được | Soi cấu trúc bề mặt và mặt cắt |
| Trầm tự nhiên hay trầm cấy | Thường chỉ ở mức nhận định | Hình thái vân, dấu khoan, kinh nghiệm người xem |
| Trầm bao nhiêu năm | Rất khó | Ít nơi làm, chi phí cao, kết quả là khoảng rộng |
| Trầm vùng nào | Hầu như không chắc | Chưa có cách đo phổ biến đáng tin cho người dùng thường |
| Có phải kỳ nam không, hạng mấy | Không phải câu hỏi của phép đo | Là cách gọi thương mại, dựa vào mùi và kinh nghiệm |
Hàng cuối là chỗ hay bị lợi dụng nhất. Chữ kỳ nam, hạng nhất, hàng sưu tầm là ngôn ngữ của người buôn, không phải đơn vị đo. Một tờ giấy ghi những chữ đó mà không nói dựa vào phép thử nào thì đó là ý kiến được in đẹp. Bài kỳ nam và sự dè dặt của người giữ đồ đã nói kỹ vì sao.
Các phép kiểm thường gặp, nói ở mức nguyên tắc
Phần này không đi vào kỹ thuật phòng thí nghiệm, chỉ để người giữ đồ biết mỗi phép kiểm cho ra loại câu trả lời nào.
Soi cấu tạo gỗ
Mỗi loài gỗ có cách sắp xếp mạch, tia, sợi riêng. Cắt một lát mỏng rồi soi dưới kính hiển vi, người có chuyên môn về gỗ có thể nói mẫu thuộc nhóm cây nào. Phép này trả lời câu "có phải gỗ dó không", rất có ích khi nghi miếng trầm là gỗ khác nhuộm màu. Nó không nói được nhiều về chất lượng trầm.
Phân tích hợp chất mùi
Mùi trầm là hỗn hợp nhiều hợp chất. Phòng thí nghiệm có thiết bị sắc ký có thể tách và nhận diện các nhóm hợp chất trong mẫu, rồi so với những gì thường thấy ở trầm. Nếu thấy chất lạ, ví dụ thành phần của hương liệu tổng hợp hay dầu khoáng, đó là dấu hiệu tẩm. Kết quả thường được viết dè dặt: "phát hiện" hoặc "không phát hiện" một nhóm chất, chứ không phải "trầm thật trăm phần trăm".
Xác định tuổi
Phép đo phóng xạ carbon có thể ước lượng thời điểm phần vật chất hữu cơ hình thành. Với trầm, chuyện này phức tạp vì gỗ và nhựa có thể hình thành vào những lúc khác nhau, chi phí lại cao, nên hầu như không ai làm cho một miếng trầm trong nhà. Người bán nói "đã đo tuổi, trầm trăm năm" thì nên xin xem tên đơn vị đo và bản kết quả gốc.
Phép kiểm nào cũng cần lấy mẫu
Hầu hết các phép trên phải cắt hay cạo một phần. Với một khúc trầm gia bảo, nên bàn trước lấy mẫu ở đâu, bao nhiêu, và có trả lại phần dư không. Lấy ở góc khuất, phần vụn, chứ không ở mặt đẹp nhất.
Đọc một tờ giấy giám định trầm theo từng dòng
- Tên đơn vị cấp: có tên đầy đủ, địa chỉ, cách liên hệ để hỏi lại không. Đơn vị có tra cứu được độc lập không, hay chỉ xuất hiện trên giấy của chính cửa hàng.
- Mô tả mẫu: giấy có ghi cân nặng, kích thước, màu, hình dạng, kèm ảnh không. Không có mô tả thì tờ giấy có thể gắn cho bất kỳ miếng trầm nào.
- Mẫu được kiểm là gì: kiểm cả món hay chỉ một mẩu cạo ra. Kiểm một hạt hay cả chuỗi.
- Phép thử đã dùng: giấy có nói phương pháp không. Chỉ ghi "kết luận: trầm tự nhiên" mà không có phương pháp là giấy yếu.
- Kết luận viết thế nào: đọc chữ cho đúng. "Không phát hiện chất tẩm" khác với "không có chất tẩm". "Phù hợp với gỗ dó" khác với "trầm tự nhiên".
- Ngày và số giấy: có số để tra lại, có chữ ký, có dấu không.
- Khớp với món đồ: cân lại, đo lại, so ảnh. Lệch rõ thì tờ giấy không thuộc về món này.
Cách đọc các loại giấy đi kèm đồ quý nói chung đã có ở bài giấy tờ đi kèm đồ quý chứng minh được gì. Ở đây chỉ nhấn thêm: với trầm, phần "mẫu được kiểm là gì" quan trọng hơn mọi thứ khác, vì hai đầu của cùng một khúc trầm có thể khác nhau rất xa.
Giấy của người bán và giấy của bên thứ ba
Nhiều cửa hàng in sẵn "giấy chứng nhận trầm thật" kèm mỗi sản phẩm. Đó là cam kết của người bán, có giá trị như một lời hứa có chữ ký: nếu sai, mình có căn cứ để đòi đổi trả. Nó không phải giấy giám định độc lập. Giấy của bên thứ ba là giấy do một nơi không mua không bán món hàng đó cấp, sau khi tự kiểm mẫu.
Cả hai đều có ích, chỉ cần gọi đúng tên. Điều nên tránh là coi giấy cam kết của người bán như kết luận của phòng thí nghiệm. Và nếu người bán từ chối cho mình mang mẫu đi kiểm ở nơi khác bằng chi phí của mình, đó là thông tin đáng giá hơn mọi tờ giấy họ đưa.
Những điều không tờ giấy nào trả lời giúp mình
Giấy không trả lời được món trầm này đáng giá bao nhiêu. Giá trầm do thị trường định, lên xuống theo mùa, theo người mua, và mùi trầm còn là chuyện thích hay không thích. Giấy cũng không trả lời được món trầm này sẽ tăng giá ra sao. Những lời kiểu "có giấy rồi, sau này bán lại được gấp mấy lần" là lời của người bán, không phải của tờ giấy.
Giấy cũng không thay được câu chuyện. Một khúc trầm cấy bình thường mà ông cụ mua về xông nhà mỗi Tết vẫn là kỷ vật, dù giấy chỉ ghi "phù hợp với gỗ dó, có dấu hiệu kích tạo".
Trầm hương và Công ước CITES
Các loài cây cho trầm thuộc chi Aquilaria và Gyrinops được đưa vào Phụ lục II của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp, thường gọi tắt là CITES. Phụ lục II không cấm buôn bán, nhưng buôn bán quốc tế cần giấy phép để bảo đảm việc khai thác không đe doạ loài cây. Điều này áp cho cả trầm tự nhiên lẫn trầm từ cây trồng, có thể với thủ tục khác nhau tuỳ nguồn gốc và tuỳ quy định từng nước.
Với người giữ đồ trong nhà, ý nghĩa thực tế là: trầm không phải món có thể bỏ vào vali hay gửi bưu điện ra nước ngoài như một món quà bình thường. Mức được mang theo người, thủ tục khi xuất và khi nhập, do cơ quan quản lý CITES và hải quan của từng nước quy định, và có thể thay đổi. Bài này không nêu con số hay thủ tục cụ thể vì không thể bảo đảm chúng còn đúng vào lúc người đọc cần.
Mang trầm đi xa hoặc nhận trầm gửi về: các bước nên làm
- Hỏi cơ quan quản lý CITES và hải quan của nơi đi lẫn nơi đến, bằng văn bản nếu được. Đừng chỉ dựa vào lời kể của người đã từng mang.
- Nếu là trầm mua, giữ hoá đơn và giấy tờ nguồn gốc người bán cung cấp, ghi rõ trầm từ cây trồng hay không.
- Nếu là trầm gia truyền, lập một bản mô tả có ảnh, cân nặng, và ghi chú về nguồn gốc theo lời kể trong nhà, ghi rõ đâu là điều chắc, đâu là nghe kể.
- Khai báo đúng với hải quan nếu được yêu cầu. Giấu trầm trong hành lý để tránh hỏi là cách dễ mất món đồ nhất.
- Với chuỗi, vòng, tượng trầm, hỏi riêng, vì quy định cho đồ thành phẩm có thể khác với nguyên liệu.
- Gửi qua dịch vụ chuyển phát thì hỏi trước dịch vụ có nhận loại hàng này không và cần giấy gì.
Hai tình huống cụ thể
Tình huống thứ nhất: một người được rao bán khúc trầm "kỳ nam, có giấy giám định". Tờ giấy có tên một trung tâm, ghi "mẫu trầm tự nhiên chất lượng cao", không có ảnh, không có cân nặng, không ghi phương pháp. Người mua hỏi tên trung tâm thì không tra được địa chỉ. Đọc theo bảy dòng ở trên, tờ giấy hỏng ở gần như mọi dòng. Cách xử lý hợp lý là đề nghị tự mang một mẩu vụn đi kiểm ở nơi mình chọn, chi phí mình chịu. Người bán từ chối thì dừng.
Tình huống thứ hai: một gia đình muốn gửi chuỗi trầm của bà sang cho cháu đang sống ở nước ngoài làm kỷ niệm. Thay vì nhét vào hộp quà, người con gọi hỏi cơ quan có thẩm quyền và dịch vụ chuyển phát, được biết cần thêm giấy tờ, và quyết định để cháu tự mang khi về thăm sau khi đã hỏi rõ thủ tục. Chậm hơn, nhưng chuỗi trầm không bị giữ lại ở cửa khẩu.
Thủ thuật hay gặp quanh giấy giám định trầm
- Giấy chung cho cả lô: một tờ kiểm một mẫu, rồi được photo kèm cho hàng trăm sản phẩm.
- Giấy của đơn vị "liên kết": nơi cấp giấy thực chất là cùng chủ với nơi bán.
- Chữ nghe như khoa học: "đạt chuẩn", "hàm lượng dầu cao", "trầm cấp A" mà không nói đo bằng gì, so với chuẩn nào.
- Đốt thử tại chỗ thay cho giấy: người bán hơ lửa một mẩu rồi nói "thấy chưa, khói trắng, mùi ngọt, chắc chắn thật". Phép này dễ bị qua mặt bằng hương liệu tốt, như đã nói ở bài những câu nên hỏi trước khi mua trầm.
- Giục quyết nhanh: "có giấy rồi, hôm nay mới có giá này". Giấy thật không hết hạn trong một buổi chiều.
Giữ hồ sơ trầm trong nhà
Với mỗi món trầm đáng giữ, nên có một bìa hồ sơ gồm: ảnh các mặt, cân nặng lúc mua và cân nặng mỗi lần kiểm tra sau này, hoá đơn, giấy cam kết của người bán, giấy kiểm của bên thứ ba nếu có, và một trang ghi tay về câu chuyện của món đồ. Cân nặng theo thời gian là thông tin hay: trầm cất tốt thì gần như không đổi, còn miếng trầm tẩm có thể nhẹ dần khi dầu bay hơi.
Để hồ sơ ở chỗ khác với món trầm, ví dụ bản giấy ở tủ tài liệu, bản ảnh chụp trong máy tính. Nếu món đồ có lúc phải đi qua biên giới, bộ hồ sơ này là thứ đầu tiên người kiểm sẽ hỏi.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Muốn biết món trầm là gì, hỏi phòng thí nghiệm hay người làm nghề không bán món đó. Muốn mang trầm qua biên giới, hỏi cơ quan quản lý CITES và hải quan, không hỏi người bán. Nếu đã mua phải hàng không như giấy cam kết và người bán không chịu xử lý, đó là lúc nên hỏi luật sư hoặc cơ quan bảo vệ người tiêu dùng về quyền của mình. Còn nếu món trầm là phần tài sản đang được chia trong gia đình, chuyện ai giữ, ai bán thuộc về luật sư, không thuộc về tờ giấy giám định.
Khi cần mua trầm để dùng hằng ngày, có thể xem các sản phẩm trầm hương tại Vật Phẩm Phong Thuỷ và hỏi rõ loại trầm, nguồn gốc, giấy tờ đi kèm trước khi đặt.