Nhang trầm, nụ trầm, dầu trầm hay miếng trầm: chọn dạng nào cho bàn thờ và sinh hoạt trong nhà
Trả lời ngắn: trầm hương đến tay người dùng qua sáu dạng chính: miếng và mảnh, bột, nụ, nhang que hoặc nhang vòng, dầu chưng cất, và đồ chế tác như chuỗi hay tượng. Dạng nào càng qua nhiều công đoạn thì càng khó biết bên trong còn bao nhiêu trầm thật. Bàn thờ hằng ngày hợp nhang que ít khói, thưởng mùi hợp miếng trầm trên lò hoặc máy xông, còn người không chịu được khói thì có thể dùng dầu trầm. Đọc thành phần, hỏi người bán, thử nhỏ trước rồi mới mua nhiều.
Vì sao cùng là trầm mà mỗi dạng một chuyện khác
Người mua thường nghĩ chữ "trầm" trên bao bì là một lời bảo đảm. Thực ra nó chỉ cho biết món hàng có liên quan tới trầm, còn liên quan nhiều hay ít thì tuỳ dạng. Một miếng trầm nằm trong tay còn soi được thớ gỗ, cạo được góc khuất, ngửi được khi nguội. Khi miếng trầm ấy bị nghiền thành bột, trộn keo, se vào que tre rồi tẩm thêm hương liệu, mọi dấu vết để kiểm đều biến mất. Người mua lúc đó chỉ còn dựa vào mũi và vào lời người bán.
Bài phân biệt trầm tự nhiên, trầm cấy, trầm tẩm và trầm ép đã nói về nguồn gốc của chất trầm. Bài này đi tiếp một bước: chất trầm ấy được làm thành những sản phẩm gì, mỗi sản phẩm hợp với việc gì trong nhà, và chỗ nào trong từng dạng hay bị pha.
Bảng tra nhanh sáu dạng trầm
| Dạng | Làm từ gì | Hợp với việc gì | Khó kiểm ở chỗ nào | Khói |
|---|---|---|---|---|
| Miếng, mảnh | Gỗ dó đã thấm nhựa, cắt nhỏ | Xông thưởng mùi, cất làm của để dành | Tẩm dầu ở bề mặt | Ít nếu xông đúng nhiệt |
| Bột | Mảnh vụn, gỗ dó xay | Rắc lên than, làm nhang tự chế | Không thấy thớ, dễ trộn bột gỗ khác | Tuỳ cách đốt |
| Nụ | Bột trầm và chất kết dính nặn hình chóp | Xông nhanh trong phòng khách, ngày giỗ | Tỷ lệ bột trầm, chất kết dính, hương liệu | Có khói rõ |
| Nhang que, nhang vòng | Lõi tre hoặc không lõi, bột trầm, keo | Thắp bàn thờ hằng ngày | Hương liệu thêm vào, phẩm màu | Có khói, tuỳ loại |
| Dầu chưng cất | Gỗ trầm qua chưng cất | Khuếch tán không đốt, chấm cổ tay | Pha dầu nền, hương tổng hợp | Không có nếu không đốt |
| Đồ chế tác | Gỗ trầm hoặc gỗ dó tiện, khắc | Đeo, trưng bày, làm quà | Trầm ép, tẩm, gỗ khác nhuộm màu | Không dùng để đốt |
Bảng trên chỉ là điểm khởi đầu. Cột "khó kiểm" là thứ nên nhớ nhất: nó cho biết ở dạng đó, người mua sẽ phải tin vào điều gì mà không tự xem được.
Miếng trầm và mảnh vụn: dạng dễ kiểm nhất
Miếng trầm là dạng gần với nguyên liệu nhất. Người mua thấy được vân dầu chạy theo thớ, thấy chỗ đậm chỗ nhạt, thấy cạnh cắt. Mảnh vụn là phần rơi ra khi người thợ cạo lấy trầm khỏi gỗ trắng, nhỏ và không đều, thường rẻ hơn miếng nguyên nhưng cũng có thể xông rất thơm.
Với miếng trầm, chỗ cần để ý là bề mặt. Một miếng gỗ dó ít dầu có thể được ngâm qua dầu cho sẫm và thơm. Cách xem: nhìn cạnh cắt, nếu màu chỉ sẫm ở lớp ngoài mà vào trong nhạt hẳn thì đáng hỏi lại. Ngửi khi nguội, trầm tốt thường chỉ thoảng nhẹ, còn miếng thơm nồng ngay trong túi nilon là dấu hiệu nên dè chừng. Tay cầm lâu thấy nhờn cũng vậy.
Miếng trầm hợp với người muốn thưởng mùi và người muốn cất một ít làm của để dành. Nó không hợp với bàn thờ cần thắp hằng ngày, vì xông miếng trầm phải canh nhiệt, mất công hơn cắm một que nhang.
Bột trầm: tiện nhưng dễ pha
Bột trầm có hai nguồn: xay từ mảnh vụn trầm, hoặc xay từ gỗ dó có ít nhiều dầu. Cả hai đều là bột trầm theo cách gọi ngoài chợ, nhưng mùi khác nhau xa. Khi đã thành bột, mắt người không phân biệt được bột từ mảnh trầm với bột từ gỗ dó gần trắng trộn thêm chút dầu.
Bột tiện cho người tự làm nhang, tự nặn nụ, hoặc rắc một nhúm lên than đã ủ tro. Muốn mua bột cho đáng, nên mua ở nơi cho xem cả mảnh trước khi xay, hoặc mua ít để thử. Bột để lâu ngoài không khí sẽ bay mùi nhanh hơn miếng, nên cất trong lọ thuỷ tinh kín, để chỗ mát, tránh nắng.
Nụ trầm: bột trầm cần chất kết dính
Nụ trầm là bột nặn thành hình chóp nhỏ, đốt ở đỉnh rồi để cháy âm ỉ trên đĩa hoặc trong lò. Muốn nặn được thì phải có chất kết dính. Ở nhiều nơi, chất kết dính quen dùng là bột vỏ cây có chất keo, thường gọi là bột bời lời. Một số nơi dùng keo khác, thêm than để nụ cháy đều, thêm hương liệu để mùi lên nhanh.
Vì thế, mùi của một viên nụ là mùi tổng hợp của bột trầm, chất kết dính, than và hương liệu. Nụ có ưu điểm là tiện và mùi lên nhanh, hợp những dịp đông người như ngày giỗ. Nhược điểm là khói nhiều hơn xông miếng, và tro nóng rơi ra ngoài đĩa nếu đặt sai chỗ. Luôn đặt nụ trên đĩa chịu nhiệt có lót cát hoặc tro, xa rèm, xa giấy tiền vàng mã.
Nhang que và nhang vòng: phần lõi, keo và hương liệu
Nhang là dạng phổ biến nhất trên bàn thờ người Việt. Que nhang gồm lõi tre, lớp bột se quanh lõi, đôi khi nhuộm màu ở chân. Nhang không lõi và nhang vòng thì toàn bộ là bột ép. Phần trầm trong nhang có thể nhiều, có thể ít, có thể chỉ là hương liệu mang tên trầm.
Đọc thành phần trên bao bì
Bao bì tử tế thường ghi thành phần, nơi sản xuất, và có khi ghi rõ có hay không có hương liệu thêm vào. Bao bì chỉ ghi "trầm hương cao cấp" mà không ghi gì khác là bao bì không cho mình thông tin. Lời "không hoá chất" cũng chưa nói được nhiều, vì keo và than cũng là hoá chất theo nghĩa rộng. Câu nên hỏi người bán là: trong nhang có những gì, có thêm hương liệu không, hương liệu loại gì.
Ngửi khi chưa đốt và khi đang đốt
Nhang trầm ít hương liệu thường thơm nhẹ khi chưa đốt, mùi khi đốt êm và không gắt cổ. Nhang tẩm nhiều hương liệu thường thơm sực ngay khi mở gói, khi đốt có thể làm cay mắt hay hắc cổ. Đây là cảm nhận, không phải phép đo. Nhưng nếu cả nhà đều thấy hắc, đó là đủ lý do để đổi loại khác.
Dầu trầm chưng cất và chai tinh dầu nhỏ
Dầu trầm được chưng cất từ gỗ trầm, thường cần nhiều nguyên liệu để thu được một lượng dầu nhỏ. Vì thế dầu trầm chưng cất thật thường đắt so với dung tích. Chai tinh dầu giá mềm mang chữ trầm rất có thể là dầu đã pha loãng vào dầu nền, hoặc là hương tổng hợp mô phỏng mùi trầm. Không phải cứ hương tổng hợp là xấu, nhưng người mua nên biết mình đang trả tiền cho thứ gì.
Dầu trầm hợp với người không muốn khói trong nhà, ví dụ nhà có người già hay ho, trẻ nhỏ, hoặc phòng ngủ đóng kín. Dùng với máy khuếch tán thì đọc hướng dẫn của máy, đừng nhỏ quá tay. Dầu đậm đặc có thể gây kích ứng da, nên thử ở một vùng da nhỏ trước khi chấm lên cổ tay. Cất chai dầu ngoài tầm với của trẻ.
Chuỗi, vòng, tượng trầm: đồ chế tác
Đồ chế tác là dạng không đốt. Hạt chuỗi, vòng tay, tượng nhỏ, đầu gậy được tiện hoặc khắc từ gỗ trầm hay gỗ dó. Ở dạng này, câu chuyện hay gặp là trầm ép: bột gỗ trộn keo và hương liệu, ép khuôn thành hạt tròn đều tăm tắp. Hạt ép nhìn qua kính lúp thấy những hạt li ti dính vào nhau chứ không thấy thớ gỗ. Chuyện đeo và giữ chuỗi trầm đã nói kỹ ở bài chuỗi trầm, vòng trầm của ông bà để lại.
Tượng trầm cỡ lớn cần hỏi kỹ nhất. Như đã nói, phần gỗ thấm nhựa trong một cây dó thường chỉ là mảng nhỏ, nên một bức tượng to toàn bộ là trầm dầu đậm là điều hiếm. Nhiều tượng được khắc từ gỗ dó có ít dầu, thơm nhẹ, vẫn đẹp và vẫn đáng giữ nếu được bán đúng tên.
Chọn dạng nào cho từng việc trong nhà
- Bàn thờ hằng ngày: nhang que hoặc nhang không lõi, chọn loại ít khói, mỗi lần thắp số que vừa phải. Bát hương đặt chắc, không sát vách gỗ.
- Ngày giỗ, ngày Tết đông người: nụ trầm hoặc vài miếng trầm trên lò than, đặt ở phòng thoáng, có người trông.
- Tiếp khách, uống trà: một mảnh trầm nhỏ trên máy xông điện hoặc lò xông mica, mùi lên mà ít khói.
- Đọc sách, ngồi tĩnh: mảnh trầm xông nhiệt thấp, hoặc vài giọt dầu trên máy khuếch tán.
- Phòng ngủ: tránh đốt khi đi ngủ. Nếu muốn có mùi, xông trước rồi mở cửa cho thoáng, tắt lửa hẳn trước khi nằm.
- Nhà có người bệnh hô hấp: ưu tiên dạng không khói, và hỏi bác sĩ của người bệnh trước khi dùng thường xuyên.
Các bước thử một loại nhang hay nụ trầm mới
- Mua gói nhỏ nhất có thể, chưa mua hộp lớn hay mua theo cân.
- Mở gói, ngửi khi chưa đốt. Ghi lại cảm nhận: thoảng nhẹ, thơm vừa hay thơm sực.
- Thắp một que hoặc một viên trong phòng mở cửa, không thắp nhiều cùng lúc.
- Để ý khói: màu, độ dày, có làm cay mắt hay rát cổ không. Hỏi thêm người khác trong nhà.
- Ngửi lại phòng sau một giờ. Mùi trầm êm thường lưu nhẹ, mùi hương liệu đậm thường để lại vị hắc.
- Nhìn tro: tro đều, rơi gọn hay vón cục, còn mẩu chưa cháy.
- Ghi tên loại, nơi mua, cảm nhận vào một trang sổ. Lần sau so sánh với loại khác cho công bằng.
Bảy bước này không biến ai thành người thẩm định trầm. Mục đích của nó là để mình chọn theo cảm nhận của chính gia đình, thay vì chọn theo lời quảng cáo.
Một tình huống cụ thể: đổi nhang cho bàn thờ
Một gia đình ở chung cư thắp nhang ba lần mỗi ngày, mỗi lần ba que. Sau vài tháng, trần phía trên bàn thờ ngả vàng, cửa kính tủ thờ mờ một lớp dầu, cháu nhỏ hay ho vào buổi tối. Người con tìm loại nhang "trầm cao cấp" thơm hơn để thay, nhưng loại mới còn thơm sực và hắc hơn.
Cách gia đình ấy làm sau đó: giảm còn một que mỗi lần thắp, chọn loại nhang ghi rõ thành phần và không thêm hương liệu, thắp xong mở cửa sổ một lúc. Ngày giỗ thì xông vài mảnh trầm trên máy xông điện để có mùi mà không có nhiều khói. Trần nhà không vàng thêm, còn chuyện ho của cháu thì đưa đi khám riêng, không suy đoán là do nhang hay do thứ khác. Điều đáng học ở đây là đổi cách dùng trước khi đổi sản phẩm.
Sai lầm thường gặp
- Tin rằng thơm sực là trầm tốt. Thường ngược lại.
- Mua nhang theo hộp lớn vì rẻ hơn khi chưa thử.
- Đốt nụ trầm trên đĩa sứ mỏng không lót, đĩa nứt vì nóng.
- Để chai dầu trầm, gói nụ trầm trong tầm với của trẻ nhỏ.
- Xông trầm trong phòng kín bật máy lạnh suốt nhiều giờ. Cách xông cho an toàn đã có ở bài xông trầm trong nhà cho an toàn.
- Gọi chuỗi hạt ép là trầm nguyên khối khi đem tặng, rồi người nhận đi hỏi lại.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Nếu trong nhà có người hen suyễn, bệnh phổi, phụ nữ đang mang thai hay trẻ sơ sinh, chuyện có nên đốt nhang, xông trầm thường xuyên hay không là câu hỏi cho bác sĩ, không phải cho người bán trầm. Nếu muốn biết một loại nhang có thành phần đáng lo hay không, cách đáng tin là xem sản phẩm có thông tin nhà sản xuất rõ ràng và được kiểm nghiệm ở nơi có chức năng, chứ không phải nghe một lời khẳng định miệng. Còn với khói nhang trên bàn thờ gỗ sát trần, nếu thấy vệt cháy sém hay nhiệt hắt lên trần, nên nhờ thợ điện hoặc người làm phòng cháy xem lại vị trí, đặc biệt nếu bàn thờ có đèn điện.
Nếu muốn so sánh nhiều loại nhang và trầm trước khi chọn, có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, và cứ hỏi thẳng thành phần của từng loại trước khi đặt.