Chuông và khánh đồng trong nhà: nghe tiếng để biết tình trạng, treo chắc tay và giữ gìn lâu dài
Trả lời ngắn: một chiếc chuông hay khánh đồng còn tốt cho tiếng ngân trong, kéo dài, tắt dần đều; tiếng rè, đục hay tắt đột ngột thường là dấu hiệu nứt hoặc lỏng chỗ treo. Đánh bằng dùi gỗ hoặc dùi bọc vải, không gõ bằng kim loại. Treo bằng dây và móc chịu được gấp nhiều lần trọng lượng, tránh treo trên lối đi hay trên giường. Chuông khánh làm bằng đồng thanh nên giòn, sợ va đập mạnh hơn sợ ẩm.
Trong nhà Việt, chuông nhỏ và khánh thường đi cùng bàn thờ Phật, bàn thờ gia tiên, hay được treo ở hiên. Chúng là những món đồ đồng duy nhất được "dùng bằng tiếng", nên việc giữ gìn cũng bắt đầu từ việc lắng nghe.
Chuông và khánh khác nhau ở đâu
Chuông có dạng rỗng, miệng loe hoặc thẳng, tiếng vang từ thân; trong nhà thường là chuông nhỏ đặt trên đệm, chuông bát hoặc chuông treo có quai. Khánh là tấm đồng hay tấm đá dẹt, thường hình cánh cung, hình mây hoặc hình cá, treo lên và gõ vào mặt. Cả hai đều cần không gian để rung tự do: chuông đặt trên đệm mềm, khánh treo lơ lửng không chạm tường.
Nghe tiếng để biết tình trạng
Hãy đánh nhẹ một tiếng ở một vị trí cố định, rồi lắng nghe tới khi tắt hẳn. Ghi lại cảm nhận: tiếng trong hay đục, ngân dài hay ngắn, có tiếng rè lẫn vào không. Lặp lại mỗi lần kiểm kê, ở đúng vị trí đó, đúng lực đó. So sánh qua các lần sẽ thấy khi nào tiếng thay đổi.
- Tiếng rè, lạch xạch: có thể nứt, hoặc quai, dây treo lỏng chạm vào thân.
- Tiếng tắt nhanh bất thường: chuông đang chạm vào vật gì, đệm quá cứng, hoặc có vết nứt chạy dài.
- Tiếng thay đổi sau khi rơi: gần như chắc có tổn thương, cần kiểm tra kỹ.
Có thể ghi âm tiếng chuông bằng điện thoại và lưu cùng sổ gia bảo. Đó cũng là một cách giữ lại "giọng" của món đồ cho con cháu.
Tìm vết nứt
Lau sạch bụi, soi đèn pin chiếu xiên dọc thân, nhất là quanh miệng chuông, chỗ quai và các mép khánh. Vết nứt thường là đường mảnh, sẫm hơn xung quanh, có khi chỉ thấy khi nghiêng đèn đúng góc. Nhìn thêm mặt trong chuông. Nếu thấy nứt, ngừng đánh, vì mỗi lần rung có thể làm vết nứt dài thêm. Hàn chuông nứt mà giữ được tiếng là việc khó, cần thợ đúc có nghề; nhiều khi lựa chọn hợp lý là giữ nguyên làm kỷ vật và không đánh nữa.
Chọn dùi đánh
Dùi gỗ mềm hoặc dùi bọc vải, bọc da là lựa chọn an toàn. Gõ bằng thìa, chìa khoá hay vật kim loại sẽ để lại vết lõm nhỏ, lâu dần thành điểm yếu và làm tiếng chuông chát. Đánh vừa lực, đúng điểm mà người làm chuông thường chừa ra, thường là phần dày gần miệng. Không đánh liên tục thật mạnh cho vang, chuông nhỏ trong nhà không được làm để chịu lực như chuông chùa.
Treo cho chắc
Chuông, khánh đồng nặng hơn vẻ ngoài. Một chiếc khánh rơi từ trên cao có thể gây thương tích thật và gần như chắc chắn hỏng.
- Dùng móc bắt vào dầm, xà hoặc tắc kê chịu lực, không treo vào đinh đóng tường gạch rỗng.
- Dây treo bằng sợi bền, kiểm tra mỗi năm, thay khi thấy sờn, đặc biệt dây ngoài hiên chịu nắng mưa.
- Không treo ngay trên lối đi, trên đầu giường, trên chỗ trẻ chơi.
- Treo đủ thấp để với tới mà không phải trèo, nhưng cao hơn tầm tay trẻ nhỏ nếu không muốn trẻ đánh.
- Chừa khoảng cách để khánh đung đưa không đập vào tường.
Treo đồ nặng lên trần hay kết cấu cũ mà không chắc chắn về sức chịu thì hỏi thợ hoặc người có chuyên môn kết cấu.
Chuông trên bàn thờ
Chuông bát đặt trên đệm vải tròn để vừa không trượt vừa ngân được. Đệm cũ mục thì thay, vì đệm xẹp làm chuông chạm mặt bàn, tiếng đục đi. Đặt chuông cách xa nến, vì đồng dẫn nhiệt, chuông cạnh lửa sẽ nóng tay. Với bàn thờ Phật, nhiều gia đình đặt chuông bên phải người đứng lễ; nếu chưa rõ thì hỏi thầy ở chùa quen hoặc người am hiểu nghi lễ, để bày cho trang nghiêm.
Chuông khánh trong nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi
Trẻ nhỏ rất thích đánh chuông, và đó có thể là cách hay để kể cho con nghe về món đồ của ông bà. Nhưng hãy để trẻ đánh khi có người lớn bên cạnh, bằng dùi mềm, với chuông đặt chắc trên bàn thấp. Đừng để chuông nhỏ, dùi nhỏ hay các chi tiết tháo rời như núm, móc ở nơi trẻ dưới ba tuổi với tới, vì chúng có thể bỏ vào miệng. Mèo, chó hay nhảy lên bàn thờ và kệ thấp; khánh treo thấp dễ bị vật nuôi va làm đung đưa mạnh, đập vào tường. Treo cao hơn hoặc chặn lối lên bàn thờ là đủ.
Lau chùi và cất giữ
Lau như đồ đồng thông thường: cọ mềm, khăn hơi ẩm, lau khô ngay. Không đánh bóng mặt trong chuông, vì phần đó ảnh hưởng tới tiếng. Chuông, khánh ngoài hiên nên đem vào lau định kỳ, nhất là nhà gần biển, vì hơi muối làm đồng gỉ nhanh. Khi cất, bọc vải mềm, đặt chuông úp miệng xuống trên đệm, không chồng vật nặng lên. Khánh cất nằm phẳng, không dựng đứng dễ đổ. Nếu đang tìm một chiếc chuông hay khánh mới cho bàn thờ hay hiên nhà, nhóm chuông gió, khánh treo có nhiều cỡ; nên hỏi trọng lượng để chuẩn bị móc treo cho tương xứng.