Đọc dấu vết chế tác trên đồ đồng trong nhà: đúc khuôn, đúc sáp, gò, hàn ghép và chạm nguội nói gì
Trả lời ngắn: dấu vết chế tác trên đồ đồng cho biết món đồ được làm bằng cách nào: đúc khuôn ghép thường để lại đường ráp khuôn, đúc khuôn sáp cho chi tiết liền khối, đúc khuôn cát để lại bề mặt sần, đồ gò có vết búa và độ dày mỏng đều, các bộ phận được nối bằng hàn, tán đinh hay ren vít. Đọc những dấu vết này giúp biết món đồ yếu ở đâu, đã từng sửa chưa và nên hỏi gì tiếp theo. Nhưng chúng không chứng minh được tuổi, vì các làng nghề ngày nay vẫn dùng cả những kỹ thuật truyền thống.
Các bài trước của Bảo Khí đã nói chuyện chất liệu, lau chùi, gỉ xanh và đồ giả cổ. Bài này đi một hướng khác: đọc chính thân món đồ như đọc một bản ghi chép của người thợ. Không cần dụng cụ đắt tiền, chỉ cần ánh sáng tốt, một chiếc kính lúp và sự kiên nhẫn để nhìn cả những chỗ ít ai nhìn: lòng lư, mặt dưới chân, chỗ quai nối vào thân.
Vì sao nên đọc dấu vết chế tác
Có ba lợi ích thực tế. Thứ nhất, biết cách làm thì biết chỗ yếu: đồ gò mỏng dễ móp, đồ hàn ghép dễ bung mối, đồ đúc có lỗ rỗ dễ nứt ở đó khi va đập. Thứ hai, biết món đồ đã từng sửa chưa: một con ốc hiện đại trong một chiếc đỉnh tưởng cũ là dấu hiệu nó đã được lắp lại hoặc thay chi tiết. Thứ ba, có câu hỏi cụ thể để mang đi hỏi người có chuyên môn, thay vì chỉ hỏi chung chung "đồ này cổ không".
Điều cần nói ngay từ đầu: không một dấu vết nào dưới đây đủ để kết luận niên đại. Đúc khuôn sáp là kỹ thuật cổ, nhưng xưởng đúc hiện nay vẫn làm hằng ngày. Vết búa gò trông "thủ công" nhưng thợ gò ở các làng nghề vẫn gò tay. Đọc dấu vết là để hiểu món đồ, không phải để định giá nó.
Chuẩn bị trước khi xem
- Một chiếc đèn pin hoặc đèn bàn chiếu xiên, đặt thấp gần mặt đồ để các đường nổi, đường lõm hiện rõ.
- Kính lúp phóng khoảng mười lần.
- Găng tay vải sạch, một tấm khăn dày lót bàn, để đồ nặng không trượt hay va xuống mặt cứng.
- Điện thoại để chụp cận cảnh từng chỗ đáng chú ý.
- Thước dây và cân, nếu muốn ghi số đo.
Không cạo, không mài thử, không nhỏ hoá chất để "xem bên trong là gì". Những việc đó để lại dấu vết vĩnh viễn và làm hỏng chính thứ mình đang muốn đọc. Đồ nặng như đỉnh lớn, lư ba chân nên có hai người cùng nhấc, và chỉ lật nghiêng khi đã có khăn dày đỡ bên dưới.
Đúc khuôn ghép và đường ráp khuôn
Khi một món đồ được đúc trong khuôn gồm hai hay nhiều mảnh ghép lại, kim loại lỏng hay len vào khe giữa các mảnh khuôn, để lại một đường gờ mảnh chạy dọc thân hoặc quanh chi tiết. Người thợ thường mài bớt đường này, nhưng ở những chỗ khó với tới như mặt trong quai, kẽ hoa văn, mặt dưới chân, nó hay còn sót lại.
Cách tìm: chiếu đèn xiên dọc thân, nhìn hai bên đối xứng của món đồ. Đường ráp khuôn thường chạy đối xứng và liên tục, cắt ngang qua hoa văn chứ không đi theo hoa văn. Nếu thấy đường này, món đồ nhiều khả năng được đúc bằng khuôn nhiều mảnh, cách làm phổ biến cho đồ cần đúc nhiều chiếc giống nhau.
Đúc khuôn sáp: chi tiết liền khối
Đúc khuôn sáp là cách nặn mẫu bằng sáp, bọc đất bên ngoài, nung cho sáp chảy ra rồi rót đồng vào chỗ trống. Khuôn phải phá ra để lấy sản phẩm, nên mỗi lần đúc là một chiếc riêng. Dấu hiệu hay gặp:
- Không có đường ráp khuôn chạy đối xứng.
- Chi tiết nổi, chỗ khoét sâu, tay quai uốn cong liền khối với thân, những chỗ mà khuôn ghép khó làm được.
- Hai chiếc trong một đôi trông giống nhau nhưng không trùng khít từng nét.
Đồ đúc sáp thường được coi là công phu hơn, nhưng như đã nói, kỹ thuật này vẫn được dùng rộng rãi. Một chiếc lư đúc sáp có thể mới ra lò tháng trước.
Đúc khuôn cát và bề mặt sần
Đúc trong khuôn cát cho phép làm nhanh, nhiều chiếc, giá thành thấp. Bề mặt đồ đúc cát khi chưa được xử lý kỹ thường có độ sần li ti như vỏ cam, chi tiết hoa văn hơi tù, cạnh không sắc. Nhiều đồ đồng phổ thông trên thị trường được làm theo cách này rồi nhuộm màu, phun sơn giả cổ. Bề mặt sần không có gì sai, nó chỉ cho biết đây nhiều khả năng là đồ đúc hàng loạt, không phải dấu hiệu tuổi tác. Bài đồ đồng giả cổ và lời kể "đào được" nói kỹ các cách làm cũ thường được phủ lên lớp bề mặt này.
Nhìn vào bên trong: lõi đúc, lỗ rỗ, chốt lõi
Đồ đồng rỗng như thân lư, thân bình, thân chuông được đúc quanh một lõi bằng đất. Sau khi đúc, lõi thường được phá bỏ, nhưng ở một số món, phần đất lõi còn sót lại bên trong, nhất là ở chân, ở tai. Đôi khi thấy những lỗ nhỏ vuông hoặc tròn trên thân, là chỗ chốt giữ lõi đúng vị trí, được trám lại sau.
Lỗ rỗ là những lỗ li ti hoặc lỗ to hơn do khí bị kẹt khi rót đồng. Lỗ rỗ ở mặt ngoài thường được trám, mài; ở mặt trong thì hay còn nguyên. Lỗ rỗ không phải là lỗi lớn, nhưng là chỗ yếu: va đập mạnh có thể làm nứt từ đó, và nước đọng trong lỗ rỗ lâu ngày gây gỉ. Khi xem, soi đèn vào lòng lư, nhìn kỹ đáy, chân, chỗ nối tai.
Đồ gò: tấm đồng dát mỏng và vết búa
Gò là cách dùng búa, đe để uốn tấm đồng thành hình, rồi chạm nổi hoa văn từ mặt trong ra. Làng Đại Bái ở Bắc Ninh là một nơi nổi tiếng với nghề gò. Đồ gò có những đặc điểm khá dễ nhận:
- Nhẹ hơn hẳn đồ đúc cùng kích cỡ, thành mỏng và tương đối đều.
- Mặt trong thấy những vết lõm nhỏ của búa, hoặc hình hoa văn lồi lõm ngược lại với mặt ngoài.
- Gõ nhẹ có tiếng mỏng, vang hơn đồ đúc dày.
- Thường có đường nối mép tấm đồng, được hàn hoặc gấp mép.
Đồ gò dễ móp khi rơi và dễ bị thủng ở chỗ mỏng nhất. Không nên đặt đồ nặng lên trên, không đựng cát nặng hay vật cứng va vào thành bên trong.
Hàn, tán, ren vít: các bộ phận nối với nhau thế nào
Ít món đồ đồng nào là một khối duy nhất. Chân, tai, quai, nắp, núm thường được làm riêng rồi nối vào. Cách nối nói lên nhiều điều.
| Kiểu nối | Dấu hiệu nhìn thấy | Gợi ý điều gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đúc liền | Không có khe, màu kim loại liền mạch | Chi tiết đúc cùng thân | Gãy thì khó sửa đẹp |
| Hàn thiếc | Vệt kim loại xám bạc quanh chỗ nối | Nối bằng vật liệu khác, có thể là sửa sau | Mối hàn thiếc kém chịu lực |
| Hàn đồng hoặc hàn bạc | Đường nối mảnh, màu gần với thân | Nối kỹ, chịu lực tốt hơn | Khó thấy, cần soi đèn xiên |
| Tán đinh, chốt | Đầu đinh tròn dẹt ở mặt trong hoặc ngoài | Cách lắp ghép truyền thống, tháo được | Đinh lỏng làm chi tiết lắc |
| Ren vít, bu lông | Con ốc, đai ốc, ren đều tăm tắp | Lắp ráp hiện đại hoặc đã sửa, thay thế | Không tự tháo ra rồi siết mạnh lại |
| Keo dán | Vệt keo trong, vàng hoặc đen ở mép | Sửa tạm | Bung khi nóng, không chịu lực |
Ren vít đều tăm tắp, đai ốc lục giác đúng chuẩn là dấu hiệu của gia công cơ khí hiện đại. Thấy chúng trên một món đồ được giới thiệu là rất cổ, hãy hỏi lại: chi tiết đó là nguyên bản, hay món đồ đã được lắp ráp, sửa chữa sau? Câu trả lời trung thực không làm mất giá trị gia bảo, nhưng câu trả lời lảng tránh là điều cần ghi nhớ.
Chạm nguội, khắc, và vết tiện máy
Sau khi đúc, người thợ thường dùng đục, dũa để làm sắc lại hoa văn, khắc thêm nét, gọi chung là chạm nguội. Nét chạm nguội sắc, có thể thấy vết đục nối tiếp nhau dưới kính lúp, đôi khi hơi lệch ra ngoài đường hoa văn đúc. Nét khắc bằng máy thì đều, sâu bằng nhau, đường cong trơn liền một mạch.
Vết tiện là những vòng tròn đồng tâm rất đều trên mặt đáy, miệng hoặc nắp, do món đồ được quay trên máy tiện để làm nhẵn. Thợ thủ công cũng có thể dùng bàn quay đơn giản, nhưng vòng tiện đều như in thường gợi ý gia công máy. Lại một lần nữa: điều này nói về cách làm, chưa nói về tuổi.
Bảng tổng hợp: dấu vết, gợi ý và giới hạn
| Thấy gì | Có thể gợi ý | Không chứng minh được |
|---|---|---|
| Đường ráp khuôn đối xứng | Đúc khuôn nhiều mảnh | Đồ mới hay cũ |
| Chi tiết liền khối, không ráp khuôn | Đúc khuôn sáp | Đồ cổ |
| Bề mặt sần như vỏ cam | Đúc khuôn cát, ít hoàn thiện | Đồ giả, chỉ là đồ phổ thông |
| Đất lõi còn bên trong | Đồ đúc rỗng, ít can thiệp sau | Tuổi của món đồ |
| Vết búa mặt trong | Đồ gò tay | Đồ thủ công lâu năm |
| Ốc vít ren đều | Lắp ráp hoặc sửa hiện đại | Toàn bộ món đồ là mới |
| Vòng tiện đều | Gia công máy | Thời điểm gia công |
Các bước đọc một chiếc lư từ ngoài vào trong
- Chụp ảnh toàn thể bốn phía trước khi động vào, ghi lại vị trí đặt.
- Cân và đo chiều cao, đường kính miệng, độ dày thành ở miệng nếu đo được.
- Soi đèn xiên quanh thân tìm đường ráp khuôn; ghi có hay không, chạy ở đâu.
- Xem chỗ nối của chân, tai, quai với thân: liền, hàn, tán hay ốc vít.
- Lật nghiêng trên khăn dày, xem mặt dưới đáy: vết tiện, chữ, dấu, lỗ chốt lõi, vết sửa.
- Soi vào lòng: đất lõi, lỗ rỗ, vết búa, vết hàn mặt trong.
- Xem nắp riêng: nắp có khớp vừa với miệng không, màu và độ cũ có giống thân không.
- Ghi tất cả vào sổ, kèm ảnh cận cảnh từng điểm.
Ví dụ: chiếc đỉnh ba chân của nhà bác cả
Hình dung một chiếc đỉnh ba chân cao chừng nửa mét, được gia đình gọi là "đỉnh cụ để lại". Đọc theo các bước trên, người con thấy: thân không có đường ráp khuôn rõ ràng, hoa văn rồng nổi liền khối; ba chân nối vào thân bằng mối hàn thiếc xám bạc khá thô; mặt trong thân có lỗ rỗ, còn ít đất lõi ở chân; nắp có màu vàng sáng hơn thân và núm nắp được giữ bằng một con ốc ren đều.
Từ đó có thể ghi chú: thân có lẽ đúc sáp, ba chân có thể đã gãy và được hàn lại, nắp có thể không cùng bộ hoặc đã được làm lại. Không ai kết luận được tuổi từ những dấu hiệu đó, nhưng gia đình biết phải hỏi ông bác cả: chân đỉnh có từng gãy không, nắp có phải là nắp gốc không. Hoá ra trong lần chuyển nhà nhiều năm trước, đỉnh bị đổ, gãy một chân, được một thợ đầu làng hàn lại, còn nắp gốc đã mất và được đặt làm mới. Câu chuyện đó được ghi vào sổ. Chiếc đỉnh không vì thế mà bớt là gia bảo. Bài đỉnh trầm và lư hương bằng đồng có nói thêm về chuyện nhận ra đỉnh bị thiếu hoặc thay chi tiết.
Sai lầm thường gặp
- Coi mọi dấu vết thủ công là bằng chứng của đồ cổ. Thủ công không đồng nghĩa với lâu năm.
- Coi mọi con ốc là bằng chứng của đồ giả. Đồ thật vẫn có thể được sửa bằng ốc vít.
- Cạo thử ở đáy để "xem đồng thật bên trong". Vết cạo là vĩnh viễn và không cho biết thêm điều gì đáng tin.
- Tự tháo ốc vít, gỡ mối hàn để xem cấu tạo. Đồ cũ có thể không lắp lại được như trước.
- Đặt chiếc lư nặng lên cao, trên kệ không chắc, trong khi mối hàn chân đã yếu.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
- Muốn biết thành phần hợp kim: cần phân tích bằng thiết bị chuyên dụng ở nơi có chức năng, không thử tại nhà.
- Mối hàn bung, chân lỏng, vết nứt lan: thợ đồng có nghề hoặc người làm bảo tồn kim loại, nói rõ là đồ gia bảo cần giữ dáng cũ.
- Món đồ có thể là cổ vật, nhất là đồ được nói là đào lên: người giám định có uy tín, và luật sư nếu có ý định mua bán hay mang ra nước ngoài.
- Muốn hiểu kỹ thuật của một làng nghề: thợ lâu năm ở làng nghề đó thường đọc dấu vết giỏi hơn bất kỳ sách nào.
Ghi dấu vết vào sổ gia bảo
Một dòng ghi chép tốt về chế tác trông như thế này: "Thân đúc, không thấy đường ráp khuôn; chân hàn thiếc, theo lời bác cả là hàn lại sau lần đổ; nắp làm mới, ốc ren hiện đại; có lỗ rỗ ở mặt trong phía bắc". Câu đó không có chữ "cổ" nào, nhưng hữu ích cho người giữ đồ đời sau hơn mọi lời khen. Nó cho biết chỗ nào cần cẩn thận khi nhấc, chỗ nào từng sửa, và tránh cho con cháu nghe một lời rao rồi tưởng mình có báu vật. Nếu muốn so sánh với đồ đồng mới làm ngày nay để luyện mắt, có thể xem vài mẫu lư đồng và tự tìm các dấu vết vừa đọc: đường ráp khuôn, cách nối chân, vết tiện dưới đáy. Đặt cạnh đồ cũ trong nhà, sự khác nhau sẽ rõ hơn mọi lời mô tả. Bài phân biệt chất liệu đồ đồng bổ sung phần chất liệu cho trang ghi chép này.