Gỉ xanh trên đồ đồng: lớp gỉ nào nên giữ, đốm bột nào đáng lo và xử lý ra sao khi chưa có chuyên gia
Trả lời ngắn: trên đồ đồng có hai kiểu gỉ xanh khác hẳn nhau. Lớp xanh đậm, cứng, đều, bám chặt là lớp gỉ ổn định, thường nên giữ. Những đốm bột xanh nhạt, mịn như phấn, ẩm, xuất hiện rải rác và lan dần là dấu hiệu ăn mòn đang hoạt động, mà giới bảo tồn hay gọi là "bệnh đồng", thường liên quan tới muối và độ ẩm. Gặp kiểu thứ hai, hãy tách món đồ ra chỗ khô, không chà, không tự ngâm hoá chất, và hỏi người làm bảo tồn kim loại.
Người giữ đồ hay rơi vào một trong hai thái cực: thấy xanh là chà sạch, hoặc thấy xanh là để mặc vì "đồ cổ phải có gỉ". Cả hai đều có thể làm hỏng đồ. Bài này giúp nhìn kỹ hơn trước khi quyết định.
Gỉ xanh hình thành thế nào
Đồng tiếp xúc với không khí, hơi ẩm và các chất trong môi trường sẽ dần tạo nên những hợp chất trên bề mặt. Phần lớn các hợp chất này bền, bám chặt, tạo thành lớp màu nâu, xanh lục hay xanh đen mà người ta gọi chung là lớp màu thời gian. Lớp này làm chậm quá trình ăn mòn bên dưới, giống như một lớp áo.
Vấn đề nảy sinh khi có muối, đặc biệt là muối chứa clo, từ đất mặn, nước biển, mồ hôi tay, hay hoá chất lau chùi. Khi đó, trong điều kiện ẩm, có thể xảy ra một chu trình ăn mòn tự duy trì: lớp gỉ bột hút ẩm, ăn sâu vào kim loại, rồi lan ra.
Phân biệt hai kiểu gỉ
| Đặc điểm | Lớp gỉ ổn định | Đốm gỉ đáng lo |
|---|---|---|
| Màu | Xanh đậm, xanh đen, nâu | Xanh nhạt, xanh táo, hơi trắng |
| Kết cấu | Cứng, mịn, bám chắc | Bột mịn như phấn, xốp |
| Phân bố | Đều trên bề mặt | Rải rác thành đốm, có khi kèm hố nhỏ |
| Thay đổi | Hầu như không đổi qua nhiều năm | Đốm to dần, xuất hiện đốm mới, nhất là mùa nồm |
| Chạm vào | Không dính tay | Để lại bột xanh trên găng, có khi ẩm |
Đây là cách nhận biết sơ bộ cho người không chuyên. Chỉ người làm bảo tồn với thiết bị phù hợp mới kết luận chắc chắn được.
Việc nên làm ngay khi thấy đốm bột
- Đeo găng tay, chụp ảnh cận cảnh từng đốm, đặt thước bên cạnh, ghi ngày.
- Tách món đồ khỏi các đồ đồng khác, để riêng.
- Đặt vào chỗ khô nhất trong nhà, hoặc vào hộp kín có túi hút ẩm, thay túi khi đổi màu.
- Không chà bằng bàn chải, không cạo, không bôi dầu, không ngâm nước hay hoá chất.
- Theo dõi sau vài tuần bằng cách chụp lại đúng góc, so sánh với ảnh cũ.
- Liên hệ người làm bảo tồn kim loại, bảo tàng hoặc trường có ngành bảo tồn để hỏi.
Những việc này không chữa được, nhưng làm chậm quá trình và giữ nguyên hiện trạng cho người có chuyên môn xử lý.
Vì sao không nên tự xử lý bằng hoá chất
Trên mạng có nhiều hướng dẫn ngâm đồ đồng trong các dung dịch để "hết gỉ". Một số có thể làm sạch đốm gỉ trước mắt, nhưng thường đồng thời lột luôn lớp gỉ ổn định xung quanh, làm lộ kim loại trần, và nếu không rửa, làm khô đúng quy trình thì muối còn sót lại khiến gỉ quay lại nhanh hơn. Với đồ có giá trị lịch sử, xử lý sai là mất mát không lấy lại được. Đây là việc của người có nghề, cũng như sức khoẻ thì hỏi bác sĩ.
Độ ẩm là chìa khoá
Ở khí hậu nhiệt đới, đặc biệt mùa nồm miền Bắc và mùa mưa miền Nam, độ ẩm trong nhà có lúc rất cao. Đồ đồng để sát tường ẩm, trong tủ kín không thông gió, dưới gầm cầu thang, là chỗ gỉ phát triển nhanh nhất. Một chiếc ẩm kế nhỏ đặt trong tủ giúp biết khi nào cần thay túi hút ẩm hay bật máy hút ẩm. Không cần đưa độ ẩm xuống thật thấp cho mọi món; với đồ đồng, càng khô càng an toàn, nhưng cùng tủ có gỗ, ngà, giấy thì khô quá lại hại các thứ đó, nên tách đồ đồng ra tủ riêng.
Phòng từ thói quen
- Cầm đồ đồng bằng găng tay, nhất là khi tay vừa ăn đồ mặn hay đổ mồ hôi.
- Không lau bằng nước muối, chanh, giấm.
- Không để đồ đồng cạnh bể cá, chậu cây, nhà tắm.
- Không cất trong tủ, hộp vừa sơn vừa đánh vecni, vì hơi dung môi và axit hữu cơ có thể hại kim loại.
- Nhà gần biển nên kiểm tra đồ đồng thường xuyên hơn.
Chuẩn bị gì trước khi gặp người làm bảo tồn
Người làm bảo tồn sẽ hỏi lịch sử của món đồ, nên chuẩn bị sẵn: món đồ đã ở đâu trong nhà, từng được lau bằng gì, có từng ngâm nước hay bôi dầu không, đốm gỉ xuất hiện từ khi nào, có to dần không. Mang theo bộ ảnh đã chụp theo thời gian. Gói món đồ trong giấy không axit hoặc vải cotton sạch, đặt trong hộp có đệm. Hỏi rõ trước phương án xử lý, chi phí và việc họ có ghi lại quá trình làm hay không. Người có nghề thường giải thích cặn kẽ và không hứa làm món đồ "như mới".
Khi lớp gỉ là một phần câu chuyện
Có những món mà lớp xanh ổn định là dấu vết của cả trăm năm nằm trên bàn thờ. Đánh mất lớp đó là đánh mất một phần lý lịch. Người giữ đồ tốt không phải là người làm đồ sáng nhất, mà là người biết lúc nào nên để yên. Những món đồng mới mua dùng hằng ngày thì có thể chăm theo cách khác, chẳng hạn các món vật phẩm may mắn bằng đồng mới có lớp phủ, chỉ cần lau khô và để chỗ thoáng.