Đỉnh trầm và lư hương bằng đồng: cấu tạo, bộ tam sự, ngũ sự và cách dùng an toàn trong nhà
Trả lời ngắn: đỉnh trầm là chiếc lư có nắp, thường ba chân và hai quai, dùng để đốt trầm hoặc để trang trí giữa bàn thờ. Bộ tam sự thường gồm đỉnh và đôi chân nến; bộ ngũ sự thêm đôi hạc, cách gọi và cách bày khác nhau theo vùng. Khi đốt trầm trong đỉnh, luôn lót tro hay cát, không để than hoặc trầm cháy chạm trực tiếp vào đồng, và mở thoáng phòng.
Nhiều gia đình có đỉnh đồng nhiều đời nhưng không mấy ai còn nhớ tên từng bộ phận hay cách dùng ban đầu. Hiểu cấu tạo giúp giữ đồ đúng cách và nhận ra khi một món bị thiếu chi tiết hay đã bị thay.
Các bộ phận của một chiếc đỉnh
- Thân: phần bầu chứa tro, thường tròn hoặc vuông, có trang trí chạm nổi.
- Chân: phổ biến là ba chân, có khi bốn; chân thường chạm hình đầu thú hay chân thú.
- Quai: hai quai hai bên, dựng đứng hoặc uốn cong, dùng để nhấc.
- Nắp: có lỗ thoát khói, trên đỉnh nắp thường có núm hình lân, sư tử hay hoa.
- Đế kê: nhiều bộ có đế gỗ hay đế đồng riêng, giúp đỉnh không tiếp xúc trực tiếp mặt bàn.
Khi kiểm kê, ghi riêng từng phần. Nắp và đế kê là hai thứ hay thất lạc hoặc bị thay bằng đồ không cùng bộ nhất. Một chiếc đỉnh còn đủ nắp, đế nguyên bộ thường được người sưu tầm coi trọng hơn nhiều.
Tam sự, ngũ sự: tên gọi theo lệ
Trong cách gọi phổ biến ở nhiều nơi miền Bắc, bộ tam sự gồm một đỉnh ở giữa và đôi chân nến hai bên; bộ ngũ sự gồm đỉnh, đôi chân nến và đôi hạc. Miền Trung và miền Nam có cách bày riêng, có nhà dùng lư hương ba món, có nhà không dùng đỉnh. Không có bộ nào là đúng duy nhất. Khi sắm hay sắp lại bàn thờ, nên theo cách mà gia đình và dòng họ vẫn làm, hỏi người lớn tuổi khi chưa rõ.
Điều quan trọng với người giữ đồ là biết các món trong bộ được làm cùng nhau hay ghép lại. Đồ cùng bộ thường có cùng đề tài trang trí, cùng màu đồng, cùng độ sắc nét. Bộ ghép từ nhiều nguồn vẫn dùng tốt, chỉ cần ghi rõ để đời sau không nhầm.
Chọn kích cỡ vừa với bàn thờ
Đỉnh quá to so với mặt bàn thờ vừa mất cân đối vừa nguy hiểm, vì phần chân sát mép bàn, va nhẹ là đổ. Nguyên tắc chung là đỉnh đặt xong vẫn còn khoảng trống phía trước cho bát hương, đĩa quả và chỗ người thắp nhang với tay vào mà không chạm. Đo chiều sâu mặt bàn thờ trước khi chọn, và tính cả khoảng cách tới trần, hoành phi để khói không ám lên gỗ.
Đồ đồng to rất nặng. Bàn thờ treo tường hay kệ gỗ mỏng cần kiểm tra sức chịu, nếu không chắc hãy hỏi thợ mộc hoặc người có chuyên môn kết cấu trước khi đặt đồ nặng lên cao.
Đốt trầm trong đỉnh mà không hại đồ
Nhiều đỉnh đồng hiện nay chỉ để trang trí, không dùng đốt. Nếu muốn đốt, hãy làm thế này:
- Đổ một lớp tro sạch hoặc cát mịn dày vài đốt ngón tay vào lòng đỉnh.
- Đặt than hoa hoặc nụ trầm lên tro, không để chạm vào thành đồng.
- Có thể đặt thêm một đĩa sứ chịu nhiệt nhỏ hoặc tấm mica chuyên dùng giữa than và trầm.
- Đậy nắp sau khi lửa đã ổn, để khói đi qua lỗ nắp.
- Chờ nguội hẳn mới nhấc đỉnh, vì quai và nắp nóng rất lâu.
Than nóng chạm thẳng vào đồng lâu ngày làm biến màu, có khi làm rạn chỗ hàn. Đỉnh có lớp sơn bóng thì lớp sơn sẽ cháy xém.
Lửa và khói trong nhà
Đỉnh đang đốt không để cạnh rèm, hoa giấy, câu đối. Không để than cháy khi cả nhà đi vắng hay đi ngủ. Khói trầm, khói nhang trong phòng kín làm không khí ngột ngạt, nhất là với người già, trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp; hãy mở cửa sổ, đốt lượng vừa phải. Người có vấn đề hô hấp nên hỏi ý kiến bác sĩ về việc thường xuyên ở trong phòng có khói. Tro cũ đổ đi khi đã nguội hoàn toàn, cho vào túi kim loại hoặc hộp, đừng đổ vào thùng rác nhựa.
Giữ đỉnh lâu đời
Lòng đỉnh đã đốt nhiều năm thường bám lớp muội dày. Không cần cạo sạch. Bên ngoài lau theo cách lau đồ đồng thông thường: cọ mềm, khăn hơi ẩm, lau khô ngay. Kiểm tra chân và quai định kỳ, vì đây là chỗ chịu lực, có hàn nối; thấy lỏng thì đưa thợ có nghề hàn lại, đừng tự dùng keo dán. Khi cất, tháo nắp ra gói riêng để nắp không đập vào thân.
Nhận ra đỉnh bị thiếu hoặc bị thay chi tiết
Đỉnh qua nhiều đời hay bị thay nắp, thay núm, thay một chân gãy. Dấu hiệu thường thấy: màu đồng của nắp khác hẳn thân, đề tài chạm trên nắp không ăn với thân, nắp đậy lỏng hoặc kênh, chỗ nối chân có vết hàn mới sáng màu. Những thay đổi ấy không làm món đồ mất ý nghĩa với gia đình, nhưng cần ghi rõ trong sổ. Khi có người hỏi mua và trả giá như một bộ nguyên vẹn, gia đình cũng nên nói thật phần nào đã được thay, vừa là trung thực, vừa tránh tranh cãi về sau.
Đỉnh mới và đỉnh cũ đặt cạnh nhau
Có nhà giữ chiếc đỉnh cũ cho dịp giỗ, Tết, còn ngày thường dùng một chiếc mới nhỏ hơn. Cách này giảm hao mòn cho món gia bảo. Nếu muốn tìm một chiếc đỉnh mới vừa với bàn thờ nhà mình, có thể xem các mẫu đỉnh đồng và hỏi người bán kích thước, cân nặng cụ thể trước khi đặt.