Đồ đồng giả cổ và lời kể "đào được ngoài ruộng": cách làm cũ, dấu hiệu nhận ra và rủi ro pháp lý
Trả lời ngắn: đồ đồng giả cổ thường được làm cũ bằng hoá chất tạo gỉ, chôn trong đất ẩm, hun khói hay trát bùn vào khe, rồi bán kèm một câu chuyện như "đào được ngoài ruộng" hay "đồ nhà cụ, cần tiền gấp". Gỉ giả thường nằm nổi trên mặt, màu đều, dễ bong. Còn nếu món đồ thật sự là đồ khai quật, người mua gánh thêm rủi ro pháp lý, vì việc phát hiện, khai quật và mua bán di vật, cổ vật có quy định pháp luật riêng; hãy hỏi luật sư trước khi xuống tiền.
Bài này không dạy giám định. Không có danh sách dấu hiệu nào giúp người không chuyên nhận ra mọi món giả, vì người làm giả cũng đọc những danh sách như thế. Mục đích là giúp người giữ đồ bớt tin vào mắt mình và vào lời kể.
Các cách làm cũ đồ đồng thường gặp
- Tạo gỉ bằng hoá chất: bôi hoặc phun dung dịch muối, axit, amoniac lên bề mặt để lên màu xanh, nâu chỉ trong vài ngày.
- Chôn đất: vùi món đồ vào đất ẩm, có khi trộn thêm phân, nước tiểu hay muối, trong vài tháng.
- Hun khói và nung: làm bề mặt sẫm màu, bám muội như đồ dùng lâu năm.
- Trát đất vào khe: đất trộn keo hoặc nhựa để bám chắc, tạo vẻ vừa móc lên.
- Mài mòn chủ đích: mài các gờ, các chỗ "hay cầm" để giả dấu tay của nhiều đời.
- Ghép đồ: lấy một phần đồ cũ thật ghép với phần mới đúc.
Những kỹ thuật này không phải bí mật, và người làm khéo có thể tạo ra bề mặt rất thuyết phục. Đó là lý do người có kinh nghiệm cũng có lúc nhầm.
Dấu hiệu nên khiến mình chậm lại
- Gỉ phủ đều như sơn, cùng một màu trên mọi mặt, kể cả chỗ trũng lẫn chỗ lồi.
- Gỉ nằm nổi, cạo nhẹ bằng móng tay bong thành vảy, bên dưới là kim loại sáng.
- Có mùi hắc của hoá chất hoặc mùi khai.
- Đất trong khe cứng như keo, không rơi khi gõ nhẹ, có khi bóng.
- Chỗ mòn nằm ở vị trí vô lý, nơi tay người không chạm tới khi dùng.
- Nét đúc mờ, gờ khuôn rõ, mặt trong thô, trong khi bề mặt ngoài được làm cũ rất kỹ.
Thấy những dấu hiệu này không có nghĩa chắc chắn là giả, và không thấy cũng không có nghĩa là thật. Đó chỉ là tín hiệu để dừng lại và hỏi thêm.
Kịch bản bán hàng quen thuộc
Đồ giả cổ hiếm khi được bán chỉ bằng món đồ. Nó được bán bằng câu chuyện. Kịch bản thường gặp là một người quê lên, mang theo món đồ "đào được khi làm móng nhà", tỏ ra không biết giá, cần tiền gấp vì có người ốm. Hoặc một người quen giới thiệu "nhà cụ kia vừa mất, con cháu ở xa, muốn bán nhanh cả kho". Có khi còn có "người thứ ba" xuất hiện trả giá cao hơn ngay trước mặt để người mua sốt ruột.
Những yếu tố cần nhận ra: giục quyết nhanh, chỉ nhận tiền mặt, không cho mang đi hỏi người khác, dặn "đừng nói cho ai biết". Chỉ cần một trong số đó cũng đủ lý do để từ chối. Món đồ thật sự có giá trị thì vẫn còn đó sau một tuần để mình tìm hiểu.
Nếu đồ thật sự được đào lên thì sao
Đây là điều nhiều người bỏ qua. Giả sử câu chuyện là thật, món đồ đúng là được đào lên. Khi ấy, theo pháp luật về di sản văn hoá, việc phát hiện di vật, cổ vật trong lòng đất có nghĩa vụ khai báo và giao nộp theo quy định; việc mua bán đồ có nguồn gốc khai quật trái phép có thể kéo người mua vào rắc rối pháp lý. Mang ra nước ngoài lại thêm một tầng quy định nữa. Những chi tiết cụ thể nên hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý văn hoá ở địa phương. Nói gọn: câu "đào được" không làm món đồ đáng tin hơn, mà làm giao dịch nguy hiểm hơn.
Lời phán "đồ cổ" từ người xem miệng
Ở chợ đồ cũ hay trong các nhóm trên mạng, có không ít người xem ảnh rồi phán "đồ thời này thời kia". Lời phán miệng không ràng buộc ai. Người phán có khi là bạn của người bán, có khi chỉ đoán theo đề tài trang trí. Hãy coi đó là một ý kiến, không phải kết luận, và đặc biệt cảnh giác khi người phán cũng chính là người giới thiệu mua bán.
Người giữ đồ nên làm gì
- Không mua đồ "cổ" trong lúc bị giục, bất kể giá hời tới đâu.
- Đòi hỏi lý lịch: ai có trước, từ đâu ra, có ảnh cũ hay giấy tờ gì không.
- Xin mang món đồ đi hỏi ít nhất một người có chuyên môn độc lập, không quen người bán.
- Với món nghi là cổ vật, hỏi luật sư trước khi mua, bán hay mang đi xa.
- Nếu chỉ muốn một món đẹp để thờ hay trưng bày, hãy mua đồ mới làm, được ghi rõ là mới.
Lựa chọn cuối cùng là lựa chọn lành mạnh nhất cho phần lớn gia đình. Đồ mới làm tử tế, bán đúng tên, có thể trở thành gia bảo của đời sau mà không mang theo câu chuyện mập mờ. Những mẫu như linh vật phong thuỷ bằng đồng được bán đúng là đồ mới, cứ thế mà chọn theo tay nghề.