Sửa chữa và phục hồi đồ đồng gia bảo: khi nào nên sửa, chọn thợ thế nào và giữ được dáng cũ ra sao
Trả lời ngắn: đồ đồng gia bảo chỉ nên sửa khi hư hỏng ảnh hưởng tới an toàn hoặc đang lan rộng, như chân lỏng, mối hàn bung, vết nứt dài ra. Khi sửa, theo ba nguyên tắc: can thiệp ít nhất có thể, ưu tiên cách làm gỡ ra được về sau, và ghi lại mọi việc đã làm. Tránh mạ lại, sơn phủ hay đánh bóng toàn bộ, vì những việc đó xoá lớp màu thời gian và không đảo ngược được. Chọn thợ đã từng sửa đồ cũ, xin phương án và báo giá trước, chụp ảnh và làm biên nhận khi giao đồ.
Đồ đồng bền, nhưng không bất tử. Một lần chuyển nhà, một lần bàn thờ đổ, một mùa ẩm kéo dài là đủ để chiếc lư móp miệng, chiếc đỉnh gãy chân, chiếc chuông nứt vành. Lúc đó gia đình đứng trước một lựa chọn: sửa thế nào để món đồ vẫn còn là món đồ ông bà để lại, chứ không thành một vật mới tinh có hình dáng giống. Bài này đi qua câu hỏi đó, từ nguyên tắc tới từng loại hư hỏng cụ thể.
Sửa để dùng, sửa để giữ, sửa để bán: ba mục đích khác nhau
Trước khi gọi thợ, nên trả lời rõ mình sửa để làm gì, vì mỗi mục đích dẫn tới một cách sửa.
- Sửa để dùng: chiếc lư vẫn cắm nhang hằng ngày, cần đứng vững, không rò, không cứa tay. Ưu tiên chắc chắn, an toàn.
- Sửa để giữ: món đồ chủ yếu để trưng, để truyền lại. Ưu tiên giữ nguyên trạng, chỉ làm những gì ngăn hư hỏng lan rộng.
- Sửa để bán: chỗ này cần thận trọng nhất. Sửa cho "đẹp như mới" trước khi bán có thể làm giảm giá trị trong mắt người hiểu đồ, và nếu không nói rõ đã sửa thì là thiếu trung thực với người mua.
Một món đồ có thể vừa dùng vừa giữ. Khi đó, nhiều gia đình chọn cách tách vai: món cũ được sửa tối thiểu và chuyển sang trưng, một món mới thay vào việc thờ hằng ngày.
Ba nguyên tắc của người làm bảo tồn
Giới bảo tồn hiện vật có một số nguyên tắc chung mà người giữ đồ trong nhà cũng nên biết, để nói chuyện với thợ cho rõ:
- Can thiệp tối thiểu: làm vừa đủ để món đồ ổn định và an toàn, không làm thêm cho đẹp.
- Có thể đảo ngược: nếu được, chọn cách làm mà người sau có thể gỡ ra, làm lại khi có kỹ thuật tốt hơn.
- Ghi chép: chụp ảnh trước, trong và sau khi sửa, ghi rõ đã làm gì, bằng vật liệu gì, ai làm.
Thợ đồng truyền thống không nhất thiết làm theo các nguyên tắc này, vì nghề của họ là làm đồ đẹp, chắc. Điều đó không sai, chỉ là khác mục đích. Người giữ đồ cần nói rõ mình muốn gì, và hỏi lại xem thợ sẽ làm thế nào.
Các hư hỏng thường gặp và mức độ gấp
| Hư hỏng | Nguyên nhân hay gặp | Mức độ gấp | Người nên xử lý |
|---|---|---|---|
| Chân, tai, quai lỏng | Đinh tán lỏng, mối hàn cũ yếu | Gấp nếu đồ nặng, đặt cao | Thợ đồng có nghề |
| Gãy hẳn chân, tai | Rơi, đổ, va đập | Gấp vừa, giữ mảnh gãy | Thợ đồng hoặc người làm bảo tồn |
| Móp, méo đồ gò | Rơi, đè vật nặng | Không gấp nếu không rách | Thợ gò |
| Nứt thân, nứt vành chuông | Va đập, lỗ rỗ, đánh mạnh | Gấp vừa, dừng sử dụng | Người làm bảo tồn, thợ đúc chuông |
| Đốm gỉ bột lan | Ẩm, muối | Gấp, cách ly đồ | Người làm bảo tồn kim loại |
| Mất chi tiết nhỏ | Thất lạc khi chuyển nhà | Không gấp | Cân nhắc có làm lại hay không |
Với đốm gỉ bột, bài gỉ xanh trên đồ đồng: khi nào đáng lo đã có hướng dẫn những việc làm ngay trong lúc chờ người có chuyên môn.
Móp, méo ở đồ gò
Đồ gò thành mỏng nên dễ móp khi rơi. Thợ gò có thể nắn lại bằng búa và đe từ mặt trong, nhưng mỗi lần nắn là thêm một lần kim loại bị kéo giãn, và nếu đồ đã mỏng, có thể nứt hay thủng. Hoa văn chạm nổi ở chỗ móp có thể không trở lại sắc nét như cũ.
Câu hỏi cần đặt: vết móp có làm món đồ mất vững, có vết rách kim loại không? Nếu không, để nguyên vết móp nhỏ cũng là một lựa chọn chính đáng; nó là một phần lịch sử của món đồ. Nếu nắn, đề nghị thợ nắn vừa đủ, không gò thêm hoa văn mới vào chỗ đã mất nét.
Gãy chân, tai, quai ở đồ đúc
Đây là hư hỏng hay gặp nhất với lư, đỉnh ba chân sau một lần đổ. Việc đầu tiên: nhặt và giữ mọi mảnh gãy, kể cả mảnh nhỏ, cho vào túi vải ghi rõ của món nào. Một chân gãy còn mảnh thì nối lại được gần như nguyên dáng; mất mảnh thì phải làm mới.
Cách nối phổ biến là hàn. Hàn thiếc dễ làm nhưng kém chịu lực, chỉ hợp với chi tiết trang trí nhẹ. Chân đỡ toàn bộ sức nặng nên cần mối nối chắc hơn, có thể là hàn bằng hợp kim cứng hơn hoặc kết hợp chốt bên trong. Hàn nhiệt cao có thể làm biến màu vùng quanh mối hàn; hỏi thợ trước sẽ xử lý màu thế nào, và đề nghị không nhuộm, không phun màu lên cả món để "cho đều".
Vết nứt và chuông nứt
Vết nứt trên thân đồ đúc thường bắt đầu từ lỗ rỗ hoặc chỗ thành mỏng. Đánh dấu hai đầu vết nứt bằng ảnh có thước kẻ, theo dõi vài tháng xem có dài ra không. Nếu dài ra, cần người có chuyên môn.
Chuông, khánh là trường hợp đặc biệt vì giá trị nằm cả ở tiếng. Một chiếc chuông nứt thường có tiếng rè, tắt nhanh. Hàn lại vết nứt có thể giữ được thân chuông, nhưng tiếng sau khi sửa thường không còn như cũ. Khi phát hiện chuông nứt, nên dừng đánh để vết nứt không lan, theo cách bài chuông và khánh đồng: nghe tiếng để biết tình trạng đã mô tả. Quyết định có hàn hay giữ nguyên làm vật trưng bày là quyết định của gia đình, sau khi đã hỏi người hiểu nghề.
Mất chi tiết: làm lại hay để trống
Mất nắp đỉnh, mất núm, mất một tai là chuyện thường. Có hai lựa chọn: để trống, hoặc làm chi tiết mới. Nếu làm mới, có một cách trung thực là làm cho hài hoà nhưng vẫn phân biệt được khi nhìn kỹ, và ghi rõ trong sổ. Cách không nên là làm mới rồi nhuộm, đánh cũ cho giống hệt, sau vài chục năm không ai còn biết đâu là gốc. Chi tiết mới được ghi chép rõ ràng không làm mất giá trị gia bảo; chi tiết mới bị che giấu thì làm mất lòng tin vào cả món đồ.
Mạ lại, sơn lại, đánh bóng: vì sao nên cân nhắc kỹ
Nhiều tiệm nhận "làm mới đồ đồng": đánh bóng toàn bộ cho vàng rực, mạ một lớp kim loại khác, hoặc phủ sơn trong cho bóng. Với đồ dùng hằng ngày, đó là lựa chọn của chủ đồ. Với đồ gia bảo lâu năm, nên biết những hệ quả:
- Lớp màu thời gian, những chỗ mòn do tay người cầm qua nhiều đời bị xoá vĩnh viễn.
- Đánh bóng mạnh mài mất một phần kim loại, làm mờ hoa văn mảnh.
- Lớp mạ, lớp sơn che mất dấu vết chế tác và dấu vết sửa chữa, khiến người sau khó đọc món đồ.
- Lớp phủ bong dần theo thời gian, để lại loang lổ khó xử lý hơn ban đầu.
Nếu gia đình vẫn muốn món đồ sáng lên, có thể chọn làm sạch nhẹ theo cách bài lau lư đồng đúng cách đã hướng dẫn: sạch muội, sạch sáp, nhưng giữ lớp màu.
Chọn thợ: các bước nên làm
- Hỏi người quen, hỏi thợ ở các làng nghề đồng, hỏi những người sưu tầm có kinh nghiệm để có hai ba cái tên.
- Xin xem ảnh hoặc đồ thật những món họ đã sửa, nhất là đồ cũ, không chỉ đồ làm mới.
- Mang ảnh món đồ tới trước, mô tả hư hỏng, nói rõ mục đích sửa để dùng hay để giữ.
- Hỏi phương án: sẽ làm gì, dùng vật liệu gì, có tháo rời bộ phận nào không, có xử lý màu không.
- Xin báo giá và thời gian, tốt nhất bằng tin nhắn hay giấy viết, để sau không có hiểu lầm.
- Thoả thuận rõ những việc không được làm: không đánh bóng toàn bộ, không mạ, không thay chi tiết còn dùng được.
Giao đồ cho thợ: biên nhận và ảnh
Khi giao đồ, chụp ảnh đủ các mặt, cận cảnh chỗ hư hỏng, chỗ có dấu, chữ, hoa văn đặc biệt. Làm biên nhận ghi tên món đồ, kích thước, cân nặng, mô tả tình trạng, ngày giao, ngày hẹn trả, có chữ ký hai bên. Nếu được, có người nhà đi cùng hoặc nhờ thợ sửa tại nhà với món đồ quý.
Không phải để nghi ngờ thợ, mà vì đồ cũ dễ bị nhầm, bị lẫn trong một xưởng có nhiều món tương tự, và vì đôi khi có chuyện chi tiết gốc bị thay bằng chi tiết mới. Ảnh và biên nhận bảo vệ cả hai bên. Khi nhận lại, so ảnh trước và sau, kiểm tra cân nặng, nhìn kỹ chỗ có dấu đặc biệt.
Ví dụ: chiếc lư móp miệng, lỏng chân sau lần chuyển nhà
Hình dung một gia đình chuyển từ nhà cũ lên căn hộ. Chiếc lư đồng bà để lại bị rơi trong thùng, móp một đoạn miệng, một chân lắc lư, lớp màu nâu trầm trầy một vệt sáng ở bụng. Có tiệm đề nghị đánh bóng lại toàn bộ cho đều màu, nắn miệng và hàn lại chân, "ba hôm là như mới".
Gia đình chọn khác: họ hỏi một thợ đồng được người quen giới thiệu, nói rõ chỉ muốn chân chắc lại và miệng không còn sắc cạnh cứa tay. Thợ siết lại đinh tán ở chân, nắn nhẹ miệng nhưng để lại một vết lõm nhỏ, không đánh bóng vệt trầy mà để nó tự xỉn lại theo thời gian. Ảnh trước và sau, cùng một dòng ghi chú về lần sửa, được dán vào sổ. Chiếc lư không "như mới", và đó chính là điều gia đình muốn.
Trưng bày đồ đồng nặng cho an toàn sau khi sửa
- Đồ nặng đặt ở tầm thấp, trên mặt phẳng chắc, không đặt mép kệ hay trên nóc tủ.
- Món vừa hàn lại chân thì đặt ở nơi ít va chạm, không di chuyển thường xuyên.
- Nhà có trẻ nhỏ: không đặt đồ nặng ở chỗ trẻ với tới kéo được, không đặt trên khăn trải bàn có mép buông xuống.
- Bàn thờ treo tường đỡ đồ đồng nặng: kiểm tra giá đỡ, vít nở, tường. Nếu không chắc về khả năng chịu tải, hỏi thợ có kinh nghiệm hoặc kỹ sư xây dựng thay vì tự ước lượng.
- Lư đang cắm nhang: giữ xa rèm, giấy, mái che dễ cháy; tro nhang nóng có thể làm nóng thân lư đồng, nhắc trẻ không chạm vào.
Sai lầm thường gặp
- Vứt mảnh gãy vì nghĩ "đằng nào cũng làm mới".
- Dùng keo dán đa năng tự gắn chân lư. Keo bung khi gặp nhiệt nhang, và để lại vệt khó gỡ cho thợ sau.
- Giao đồ không ảnh, không biên nhận.
- Đồng ý "làm mới toàn bộ" khi chỉ cần sửa một chỗ.
- Sửa xong không ghi lại, để đời sau tưởng chiếc lư còn nguyên trạng.
Khi nào cần người có chuyên môn
Người làm bảo tồn kim loại cần thiết khi món đồ có thể là cổ vật, có gỉ bột lan, có vết nứt dài ra, hoặc khi gia đình muốn giữ nguyên trạng tối đa. Thợ đồng có nghề hợp với những sửa chữa cơ học như siết chân, nắn móp, hàn chi tiết. Kỹ sư hoặc thợ xây có kinh nghiệm cần thiết khi treo đồ nặng lên tường. Và nếu món đồ có thể thuộc diện cổ vật, có ý định bán hay mang ra nước ngoài sau khi sửa, hãy hỏi luật sư về quy định trước.
Ghi lại lần sửa như một phần lý lịch
Mỗi lần sửa là một dòng trong lý lịch của món đồ: ngày, người sửa, việc đã làm, vật liệu dùng, ảnh trước và sau. Những dòng đó giúp người sau không nhầm chi tiết mới là gốc, và giúp thợ sau biết món đồ đã qua những gì. Nếu một chi tiết đã mất hẳn và gia đình quyết định dành món cũ cho việc trưng, còn việc thờ hằng ngày dùng đồ mới, có thể tham khảo các mẫu bộ tam sự có kích cỡ vừa bàn thờ. Đồ cũ khi được nghỉ ngơi đúng chỗ thường giữ được lâu hơn.