Lau lư đồng đúng cách: làm sạch muội nhang, sáp nến mà không mài mất lớp màu thời gian
Trả lời ngắn: lau lư đồng đúng cách là phủi bụi bằng cọ mềm, lau muội bằng khăn hơi ẩm pha chút xà phòng trung tính, lau khô ngay, rồi để khô hẳn trước khi đặt lại. Với lư đã nhiều đời, không dùng giấy ráp, chanh, muối, giấm hay bột đánh bóng, vì chúng lấy đi lớp màu thời gian và cả lớp kim loại mỏng chứa nét chạm. Đồ mới hay đồ dùng hằng ngày thì có thể đánh bóng, nhưng nên hiểu mình đang đổi lấy điều gì.
Câu hỏi "lau lư đồng bằng gì cho sáng" rất phổ biến mỗi dịp cuối năm. Bài này đặt lại câu hỏi: không phải lau cho sáng, mà lau cho sạch và giữ được lâu.
Trên mặt lư có những lớp gì
- Bụi: nằm rời, phủi là đi.
- Muội nhang và dầu: lớp nhờn màu nâu đen do khói nhang và hơi dầu, bám dày ở mặt trong và quanh miệng.
- Dấu tay: mồ hôi có muối, để lâu thành vết loang sẫm theo hình ngón tay.
- Sáp nến: giọt sáp đông cứng ở chân nến, mâm.
- Lớp màu thời gian: lớp ô xít mỏng, đều, màu nâu, nâu đỏ hay xanh đen, bám chặt vào kim loại. Đây là lớp người giữ đồ nên giữ lại.
- Gỉ xanh: có loại ổn định, có loại đáng lo, sẽ bàn riêng ở bài khác.
Mỗi lớp cần một cách xử lý. Cái sai thường gặp là dùng một biện pháp mạnh cho tất cả, và lớp bị mất nhiều nhất lại là lớp đáng giữ nhất.
Chuẩn bị trước khi lau
Hạ lư xuống một mặt bàn có lót khăn dày. Nếu là đồ thờ, nhiều nhà thắp nén nhang khấn trước, và chờ nhang trên bàn thờ tàn hẳn. Chuẩn bị cọ lông mềm loại dùng quét bụi máy ảnh hoặc cọ trang điểm sạch, vài khăn cotton hay khăn sợi mịn không xơ, một chậu nước ấm, vài giọt xà phòng rửa chén loại trung tính, găng tay cotton hoặc nitrile để không để lại dấu tay mới.
Các bước lau cho đồ đồng lâu năm
- Phủi bụi bằng cọ, đi theo khe chạm, từ trên xuống.
- Nhúng khăn vào nước ấm pha xà phòng, vắt thật khô, lau từng vùng nhỏ. Không ngâm cả món vào nước, nhất là món có nhiều mảnh ghép, có lõi hay có chỗ hàn.
- Lau lại bằng khăn khác chỉ nhúng nước sạch, vắt khô, để bỏ xà phòng.
- Lau khô ngay bằng khăn khô. Dùng cọ khô thấm vào khe chạm.
- Để món đồ ở chỗ thoáng vài giờ cho khô hẳn trong khe rồi mới đặt lại.
Muội nhang bám dày ở mặt trong lư có thể không đi hết sau một lần, và cũng không cần đi hết. Mục tiêu là sạch, không phải trắng tinh.
Xử lý sáp nến
Đừng cạy sáp bằng dao hay vật kim loại. Để món đồ ở chỗ ấm, như dưới nắng sớm vài phút, cho sáp mềm ra, rồi dùng que gỗ hoặc thẻ nhựa đẩy nhẹ, lau phần còn lại bằng khăn giấy. Không dùng máy sấy thổi nóng sát bề mặt quá lâu, nhất là với món có lớp sơn bóng hay chỗ hàn thiếc.
Vì sao chanh, muối, giấm không hợp đồ lâu năm
Các mẹo dân gian dùng chanh, giấm, me, muối để lau đồng đều dựa trên axit và muối. Chúng làm sáng rất nhanh vì hoà tan lớp ô xít trên bề mặt, tức là hoà tan chính lớp màu thời gian. Nếu không rửa sạch và lau khô kỹ, phần axit và muối còn đọng trong khe tiếp tục ăn kim loại, vài tuần sau lên những đốm loang hoặc gỉ xanh. Giấy ráp và bột đánh bóng thô thì mài mất kim loại theo nghĩa đen; mỗi năm mài một lần, sau một đời người các đường chạm nông dần thấy rõ.
Đồ mới, đồ dùng hằng ngày thì khác
Lư đồng thau mới mua thường có lớp sơn bóng trong suốt. Lau bằng khăn ẩm là đủ, không đánh bóng, vì đánh sẽ bong lớp sơn này và bề mặt loang lổ. Nếu gia đình thích đồ đồng luôn sáng vàng và chấp nhận đánh bóng định kỳ, nên dùng loại kem đánh đồng chuyên dụng, mịn, theo đúng hướng dẫn, rửa sạch sau khi đánh. Đó là lựa chọn của mỗi nhà, nhưng đừng áp dụng cho món đã truyền qua nhiều đời hay món có thể có giá trị sưu tầm.
Ai trong nhà nên nhận việc lau đồ đồng
Nhiều nhà giao việc lau bàn thờ cho bất kỳ ai rảnh vào ngày cuối năm, mỗi năm một người, mỗi người một cách. Kết quả là món đồ năm nay được chà chanh, năm sau được đánh xi, năm sau nữa ngâm nước. Tốt hơn là một hai người cố định nhận việc này, được chỉ cách một lần cho đúng, và có tờ hướng dẫn ngắn dán trong cánh tủ đựng dụng cụ. Trẻ con muốn phụ thì giao việc phủi bụi bằng cọ cho món nhỏ, nhẹ, đặt trên bàn thấp, có người lớn ngồi cạnh.
Sau khi lau: giữ được sạch lâu hơn
Lau xong, có thể nhờ người làm bảo tồn hoặc thợ có nghề phủ một lớp sáp bảo vệ mỏng loại dùng cho kim loại; lớp này hạn chế dấu tay và hơi ẩm, có thể gỡ bỏ khi cần. Ở nhà, cách đơn giản nhất là bớt cầm tay trần vào đồ, để lư cách xa chỗ khói nhang bốc thẳng lên nếu bàn thờ cho phép, và mở cửa phòng thờ cho thoáng khí sau khi thắp nhang. Phòng kín khói vừa bám đồ vừa không tốt cho người, nhất là người già và trẻ nhỏ.
Ghi ngày lau và cách lau vào sổ gia bảo. Khi người khác trong nhà nhận việc này, họ biết món đồ đã được chăm thế nào và không lặp lại sai lầm. Gia đình nào cần sắm thêm một chiếc lư mới để dùng hằng ngày, giữ chiếc cũ cho dịp lễ, có thể tham khảo các mẫu lư đồng và hỏi rõ về lớp phủ bề mặt để biết cách lau phù hợp.