Gốm sứ cũ bị mẻ, vỡ: giữ mảnh thế nào, đừng tự dán keo gì, và khi nào nên tìm người phục chế
Trả lời ngắn: khi gốm sứ cũ bị vỡ, hãy gom mọi mảnh, kể cả mảnh vụn, gói riêng từng mảnh trong giấy mềm, ghi chú và cất vào hộp có đệm. Đừng tự dán bằng keo siêu dính hay keo hai thành phần thông dụng, vì keo khó gỡ, có thể ố vàng và làm mép vỡ hỏng thêm. Nếu món đồ có giá trị với gia đình, hãy tìm người phục chế có nghề, dùng vật liệu có thể gỡ ra được, và luôn nói thật rằng món đồ đã sửa nếu sau này có trao tay.
Vỡ là rủi ro không tránh được của gốm sứ. Điều quyết định món đồ có còn giữ được hay không thường nằm ở những gì người ta làm trong một giờ đầu tiên sau khi nó rơi.
Việc đầu tiên: an toàn cho người
Mảnh sứ vỡ rất sắc. Trước khi lo cho món đồ, cho trẻ nhỏ và vật nuôi ra khỏi phòng, đi dép, đeo găng tay dày. Nhặt mảnh lớn bằng tay có găng, mảnh nhỏ dùng chổi mềm và giấy cứng hốt, không dùng máy hút bụi vì sẽ làm mất mảnh vụn và có thể làm hỏng máy. Lau lại sàn bằng khăn ẩm để bắt những mảnh li ti. Kiểm tra cả gầm tủ, gầm ghế, mảnh sứ bắn xa hơn mình nghĩ.
Gom và giữ mảnh đúng cách
- Gom tất cả các mảnh, kể cả mảnh rất nhỏ; người phục chế có thể dùng chúng.
- Không ghép thử các mảnh vào nhau nhiều lần, vì cọ mép vỡ làm mòn mép, sau này dán không khít.
- Gói từng mảnh lớn bằng giấy mềm hoặc khăn cotton; mảnh nhỏ cho vào túi nhỏ có ghi chú.
- Đặt vào hộp có đệm, không chồng mảnh lên nhau.
- Chụp ảnh tất cả các mảnh, ghi ngày vỡ, hoàn cảnh vỡ vào sổ gia bảo.
Vì sao không nên tự dán keo
Khi vừa làm vỡ món đồ quý, phản xạ tự nhiên là dán lại ngay cho đỡ áy náy. Nhưng keo siêu dính khô rất nhanh, chỉ cần lệch một chút là cố định luôn chỗ lệch. Nó cũng có thể ngấm vào xương gốm xốp, để lại vết ố. Keo hai thành phần thông dụng bám rất chắc, khó gỡ, lâu ngày một số loại ngả vàng. Khi đã dán sai, người phục chế phải tháo keo ra, mất công, tốn tiền, và mép vỡ thường không còn như cũ. Nếu món đồ có ý nghĩa, tốt nhất là để nguyên mảnh cho người có nghề.
Với đồ thông thường, không có giá trị đặc biệt, gia đình muốn tự dán để dùng tiếp thì vẫn được. Chỉ lưu ý là đồ đã dán không nên dùng đựng thức ăn, nước nóng.
Kintsugi: một lựa chọn thẩm mỹ, không phải phục chế
Kintsugi là kỹ thuật của Nhật, dán đồ vỡ bằng sơn ta rồi rắc bột vàng hay kim loại lên đường nối, biến vết vỡ thành đường trang trí. Cách này đẹp, mang ý nghĩa trân trọng vết thương của đồ vật, và ngày càng được ưa chuộng. Nhưng cần hiểu: kintsugi làm vết vỡ nổi bật thêm, không giấu nó đi, và thay đổi diện mạo món đồ. Với đồ có thể có giá trị sưu tầm hay lịch sử, hãy cân nhắc kỹ và hỏi ý kiến người có chuyên môn trước. Bộ dụng cụ kintsugi giá rẻ bán trên mạng thường dùng keo tổng hợp pha bột màu, không phải sơn ta truyền thống.
Phục chế chuyên nghiệp làm những gì
Người phục chế gốm sứ có nghề thường làm sạch mép vỡ, dán bằng loại keo có thể gỡ lại được khi cần, bù những phần khuyết bằng vật liệu phù hợp, rồi có thể tô màu cho phần bù hoà với xung quanh. Nguyên tắc tốt trong bảo tồn là can thiệp ít nhất cần thiết và có thể đảo ngược. Trước khi giao đồ, nên hỏi:
- Dùng loại keo và vật liệu bù gì, có gỡ ra được không?
- Phần tô màu có phủ lên men gốc không, phủ bao nhiêu?
- Có chụp ảnh trước, trong và sau khi làm không?
- Thời gian và chi phí dự kiến, có báo trước nếu phát sinh không?
Nói thật khi đồ đã sửa
Đồ phục chế khéo có thể nhìn bằng mắt thường không thấy. Đó là lý do trên thị trường có không ít món đã sửa kín được bán như nguyên vẹn. Người mua thường được khuyên soi đèn cực tím: phần keo và phần bù thường phát sáng khác với men gốc dưới loại đèn này. Với người giữ đồ, nguyên tắc đơn giản là ghi rõ trong sổ gia bảo món nào đã sửa, sửa ở đâu, ai sửa, và nói thật nếu sau này bán hay tặng. Sự trung thực đó bảo vệ cả gia đình lẫn người nhận.
Phòng vỡ cho những món còn lại
- Không đặt đồ gốm gần mép bàn, mép kệ; dùng miếng dán chống trượt chuyên dụng loại gỡ được dưới đáy nếu nhà có trẻ nhỏ, vật nuôi, hoặc ở vùng hay rung.
- Kệ trưng bày bắt chặt vào tường, đồ nặng xếp tầng dưới.
- Không cầm hai món cùng lúc khi di chuyển.
- Lau dọn từng món, đặt xuống bàn có khăn trước khi lau món tiếp theo.
Nếu món đồ vỡ không thể sửa và gia đình muốn có một món thay chỗ trên kệ, có thể xem các linh vật phong thuỷ bằng gốm sứ mới làm, nhưng vẫn giữ lại mảnh vỡ cũ cùng lời kể; đôi khi một mảnh nhỏ đặt trong hộp kính cũng đủ nối một câu chuyện.