Vì sao nên dè dặt trước lời phán "đồ cổ" với gốm sứ trong nhà, và hỏi lại thế nào cho đúng
Trả lời ngắn: nên dè dặt vì lời phán "đồ cổ" thường được đưa ra sau vài giây nhìn ảnh hay cầm tay, không ai chịu trách nhiệm về nó, người phán có khi có lợi ích riêng, còn chủ đồ thì rất muốn tin. Với gốm sứ, lượng đồ phỏng cổ và đồ cũ thông thường lớn hơn nhiều so với đồ cổ thật, nên khả năng một chiếc bình "trông cổ" trong nhà là đồ cổ thật không cao. Hãy coi lời phán là giả thuyết, hỏi lại căn cứ, và tìm thêm ý kiến độc lập.
Bài này không nhằm chê ai hay nghi ngờ mọi người. Nhiều người phán với thiện ý. Nhưng thiện ý không thay được bằng chứng, và hậu quả của một lời phán sai có thể kéo dài nhiều năm trong gia đình.
Lời phán rẻ, hậu quả đắt
Phán một câu không tốn gì. Nhưng nghe xong, gia đình có thể cất chiếc bình vào két, không dám dùng, cãi nhau khi chia đồ, từ chối một lời mua hợp lý, hoặc ngược lại đem đi bán với kỳ vọng sai rồi bị ép giá. Có nhà còn bỏ tiền giám định, phục chế, gửi đấu giá theo lời giới thiệu của chính người phán. Mỗi bước đều có chi phí, và lời phán ban đầu không ai chịu trách nhiệm.
Những ai hay phán, và họ được gì
- Người quen nhiệt tình: thường thiện ý, nhưng kiến thức chắp vá từ mạng hay chuyện kể.
- Người mua đồ cũ: có khi phán thấp để mua rẻ, có khi phán cao để tạo thiện cảm rồi xin "giữ giúp", "mang đi xem".
- Người môi giới: phán cao để gia đình tin rằng cần dịch vụ của họ: giám định, làm giấy, tìm khách.
- Người xem ảnh trên mạng: nhìn ảnh vài giây, không cầm tay, không thấy đáy, không thấy độ nặng.
Không phải ai trong số đó cũng có ý xấu. Nhưng biết người phán được gì từ lời phán của mình giúp đặt lời phán vào đúng chỗ.
Thiên kiến của chính chủ đồ
Người giữ đồ cũng không khách quan. Ai cũng muốn đồ của ông bà mình là quý. Khi đã nghe "cổ đấy", ta dễ chỉ để ý những dấu hiệu ủng hộ và bỏ qua những dấu hiệu ngược lại. Ta nhớ câu chuyện "cụ mua của một quan lớn" mà quên rằng không ai còn nhớ cụ thể là ai. Nhận ra thiên kiến của mình là bước khó nhất và quan trọng nhất.
Nghĩ theo khả năng, không theo hy vọng
Gốm sứ được làm phỏng kiểu cổ suốt hàng trăm năm, ở rất nhiều lò, với số lượng lớn. Đồ cũ thông thường mấy chục năm tuổi thì nhà nào cũng có. Trong khi đó, đồ cổ thật có giá trị thì hiếm, và phần lớn đã nằm trong tay các nhà sưu tầm, bảo tàng. Vì vậy, khi thấy một chiếc bình trông cổ trong nhà, cách nghĩ hợp lý là: khả năng cao nhất là đồ phỏng hoặc đồ cũ thông thường, khả năng thấp hơn là đồ cổ. Nghĩ vậy không làm món đồ kém quý với gia đình, chỉ giúp không đặt cược vào nó.
Giấy chứng nhận không phải lúc nào cũng có giá trị
Có người được trao "giấy giám định" kèm ảnh, dấu đỏ, mô tả niên đại cụ thể, do một "trung tâm" hay "hội" nào đó cấp sau khi thu phí. Trước khi tin, hãy hỏi: đơn vị đó là ai, có tư cách pháp lý gì, người ký có chuyên môn gì, họ dùng phương pháp nào, họ có chịu trách nhiệm nếu sai không. Kết luận về niên đại gốm sứ là việc khó ngay cả với chuyên gia hàng đầu; một tờ giấy khẳng định chắc nịch sau vài phút xem là dấu hiệu đáng ngờ chứ không phải đáng tin.
Những câu hỏi nên đặt lại người phán
- Anh, chị dựa vào đâu để nói vậy: đất, men, dáng, hoa văn hay chữ dưới đáy?
- Có món nào cùng loại, có lý lịch rõ, để so sánh không?
- Những dấu hiệu nào khiến anh, chị nghĩ không phải đồ phỏng?
- Anh, chị có liên quan gì tới việc mua bán món này không?
- Nếu cần ý kiến thứ hai, nên hỏi ai?
Người có chuyên môn thật thường trả lời thận trọng, dùng nhiều chữ "có thể", "cần xem thêm", và sẵn lòng giới thiệu người khác. Người trả lời chắc như đinh đóng cột, rồi lảng sang chuyện bán, thì càng nên dè dặt.
Khi món đồ có thể thật sự là cổ vật
Nếu sau nhiều ý kiến độc lập, món đồ có khả năng là cổ vật, gia đình cần biết rằng pháp luật về di sản văn hoá có những quy định về sở hữu, mua bán, trao đổi, mang ra nước ngoài đối với cổ vật. Trước bất kỳ giao dịch nào, hãy hỏi người có chuyên môn pháp lý. Cũng nên tìm hiểu việc liên hệ bảo tàng hay cơ quan quản lý văn hoá địa phương nếu muốn được tư vấn về đăng ký hay bảo quản.
Giữ bình tĩnh và giữ đồ
Dù kết luận ra sao, món đồ vẫn là đồ của gia đình, vẫn có câu chuyện của nó. Đừng để một lời phán làm đổi cách cả nhà đối xử với nhau hay với món đồ. Những ai muốn có thêm món gốm sứ mới để dùng hằng ngày, giữ đồ cũ cho dịp lễ, có thể xem nhóm vật phẩm may mắn, nơi đồ được bán đúng là đồ mới làm.