Bát đĩa gốm sứ cũ của ông bà còn dùng ăn uống được không: men màu, vết nứt, lò vi sóng và cách dùng an tâm
Trả lời ngắn: nhiều bát đĩa gốm sứ cũ vẫn có thể dùng, nhưng nên thận trọng với ba nhóm: đồ có men màu rực, hoa văn vẽ trên men hoặc nguồn gốc không rõ, vì một số loại men cũ hay đồ trang trí có thể chứa kim loại nặng; đồ có vết nứt, rạn sâu, vì chúng giữ bẩn; và đồ có viền vàng, viền bạc, vì không dùng được với lò vi sóng. Muốn biết chắc về kim loại nặng cần xét nghiệm ở phòng thí nghiệm; ai có lo ngại về sức khoẻ nên hỏi bác sĩ.
Ăn một bữa cơm bằng chiếc bát của bà là một cách giữ kỷ niệm rất đẹp. Bài này không nhằm làm gia đình sợ, chỉ giúp phân loại để dùng an tâm và giữ đồ lâu hơn.
Đồ ăn được và đồ để trưng
Không phải món gốm sứ nào cũng được làm để đựng thức ăn. Bình hoa, đĩa treo tường, đồ lưu niệm, tượng nhỏ được làm cho mục đích trang trí, và người làm không nhất thiết tuân theo các yêu cầu dành cho đồ tiếp xúc thực phẩm. Trong nhà cũ, những món này đôi khi bị đem ra đựng bánh kẹo, đựng mứt Tết. Việc đầu tiên là phân biệt: món này ngày xưa ông bà dùng ăn uống, hay chỉ để bày?
Men màu và chuyện kim loại nặng
Một số loại men, đặc biệt men màu rực, men vẽ trên men và một số men cũ, có thể chứa chì hoặc các kim loại khác. Khi đựng thức ăn chua, nóng, hay để lâu, một lượng nhỏ có thể thôi ra. Mức độ phụ thuộc vào công thức men, nhiệt độ nung và tình trạng men, không thể biết bằng mắt. Những điều có thể làm:
- Ưu tiên dùng hằng ngày những món men trắng, men trong, vẽ dưới men, còn nguyên mặt men.
- Với đồ men màu rực, vẽ trên men, men đã mòn hay rỗ ở lòng bát: dùng cho dịp lễ, đựng đồ khô, hoặc chỉ để trưng.
- Không đựng giấm, nước chanh, dưa muối, đồ chua để lâu trong đồ không rõ men.
- Nếu muốn biết chắc, có thể tìm phòng thí nghiệm nhận kiểm tra thôi nhiễm kim loại từ đồ gốm.
Các bộ kit thử nhanh bán trên mạng cho kết quả tham khảo, nhưng độ tin cậy khác nhau; đừng dựa hoàn toàn vào chúng.
Vết nứt, rạn và vệ sinh
Vết nứt chạy sâu qua men vào xương gốm là chỗ nước, dầu và thức ăn ngấm vào, khó rửa sạch, lâu ngày sẫm màu. Bát nứt còn có thể vỡ khi gặp nước nóng. Rạn men chủ ý trang trí thì nông hơn, nhưng nếu ở lòng bát cũng giữ bẩn. Với những món này, tốt nhất chuyển sang dùng đựng đồ khô hoặc trưng bày. Bát đĩa mẻ miệng có cạnh sắc, dễ cứa môi, nhất là với trẻ nhỏ, cũng nên rút khỏi việc dùng hằng ngày.
Lò vi sóng, nước sôi và sốc nhiệt
Đồ có viền vàng, viền bạc hay hoa văn kim loại không được cho vào lò vi sóng: kim loại có thể đánh tia lửa, làm cháy viền, hỏng lò. Đồ cũ cũng chịu sốc nhiệt kém hơn đồ mới: rót nước sôi vào bát vừa lấy từ tủ lạnh, hay đặt đĩa nóng lên mặt đá lạnh, có thể làm nứt. Hâm nóng thức ăn thì chuyển sang bát khác rồi mới bày ra đồ cũ.
Rửa thế nào cho bền
- Rửa tay bằng nước ấm và nước rửa chén trung tính, miếng rửa mềm.
- Không dùng miếng cọ kim loại, bột cọ thô, vì làm xước men và mòn hoa văn.
- Không cho vào máy rửa bát những món vẽ trên men, viền vàng, đồ có vết nứt; nước nóng và chất tẩy mạnh làm hoa văn bạc dần.
- Không ngâm qua đêm, nhất là đồ có xương xốp, đồ đã nứt.
- Úp khô trên giá có đệm, không chồng quá cao.
Trẻ nhỏ và đồ sứ cũ
Trẻ con thường muốn dùng "bát của cụ" khi nghe kể chuyện, và đó là dịp tốt để truyền lại câu chuyện. Nhưng với trẻ nhỏ, hãy chọn món dày, còn nguyên miệng, men trắng hoặc vẽ dưới men, đặt trên bàn có người lớn ngồi cạnh. Không để trẻ tự bưng đồ sứ cũ đi lại, không đựng đồ nóng cho trẻ trong bát mỏng. Những chiếc chén nhỏ, nắp ấm, thìa sứ mẻ nên cất xa tầm tay trẻ dưới ba tuổi, vì mảnh vỡ nhỏ có thể bị nuốt hay cứa vào miệng.
Dùng có dịp, giữ có cách
Nhiều gia đình chọn cách giữ bộ bát đĩa cũ cho những bữa cơm đặc biệt: giỗ ông bà, ngày Tết, ngày đoàn tụ. Mỗi lần dùng là một lần kể lại câu chuyện cho con cháu. Cách này vừa giảm hao mòn, vừa làm món đồ sống động hơn là nằm im trong tủ. Ngày thường, cả nhà dùng bộ mới bền, dễ rửa.
Khi cất, đặt giấy mềm hoặc miếng nỉ giữa các đĩa chồng nhau để chân đĩa trên không cào lòng đĩa dưới. Bát chồng không quá năm sáu chiếc. Chén có quai treo trên móc hoặc để đứng, không treo bằng quai nếu quai đã có vết nứt.
Khi bộ đồ không còn đủ chiếc
Bộ chén bát cũ thường thiếu dần qua năm tháng. Đừng vì thiếu mà bỏ cả bộ. Một chiếc đĩa lẻ của bà, đặt trong tủ kính với một tờ ghi chú ngắn, vẫn là gia bảo. Có thể chia các chiếc còn lại cho mỗi người con một chiếc, kèm lời kể, để món đồ đi theo từng nhà. Với gia đình nào muốn có thêm bộ đồ dùng hằng ngày bền, men sạch, có thể xem các món đồ gốm sứ trên trang Vật Phẩm Phong Thuỷ và hỏi rõ món nào dùng được cho thực phẩm trước khi mua.