Gốm Việt thường gặp trong nhà: Bát Tràng, Chu Đậu, Biên Hoà, Lái Thiêu và vì sao tên làng không phải niên đại
Trả lời ngắn: đồ gốm Việt hay gặp trong nhà thường mang tên các làng nghề như Bát Tràng, Chu Đậu, Biên Hoà, Lái Thiêu, Phù Lãng hay Bàu Trúc. Mỗi dòng có những đặc điểm chung về đất, men và đề tài, nhưng tên làng chỉ cho biết kiểu đồ, không cho biết tuổi. Các làng còn hoạt động vẫn làm đồ theo kiểu xưa, nên đồ mới làm phỏng luôn nhiều hơn đồ cũ, và chỉ người có chuyên môn mới phân định được.
Bài này giới thiệu ở mức khái quát, đủ để người giữ đồ gọi đúng tên dòng gốm khi ghi sổ và biết những câu hỏi nên đặt ra. Đây không phải tài liệu giám định, và các mô tả dưới đây là đặc điểm thường gặp chứ không phải quy tắc.
Bát Tràng: làng gốm chưa từng ngủ yên
Bát Tràng ở ven Hà Nội là làng gốm lâu đời và gần như sản xuất liên tục cho tới nay. Đồ Bát Tràng trong nhà Việt rất đa dạng: bát hương, chân nến, lọ hoa, bình vôi, ấm chén, đĩa, chum. Men thường gặp là men lam vẽ trên nền trắng ngà, men rạn, men nâu. Vì làng chưa bao giờ ngừng làm, và vẫn làm nhiều kiểu cũ cho thị trường đồ thờ, nên một chiếc bát hương men lam Bát Tràng có thể làm cách đây vài năm hay vài trăm năm. Chữ "Bát Tràng" gần như không thu hẹp được câu hỏi tuổi đời.
Chu Đậu: tên nổi tiếng, đồ mới nhiều
Gốm Chu Đậu ở vùng Hải Dương gắn với dòng gốm men lam nổi tiếng trong lịch sử. Sau thời gian dài gián đoạn, nghề gốm ở đây được khôi phục trong những thập niên gần đây và hiện có sản phẩm mới làm theo phong cách cũ. Tên Chu Đậu vì thế hay xuất hiện trong lời rao bán đồ "cổ". Người giữ đồ nên hiểu: đồ mang phong cách Chu Đậu phần lớn trên thị trường là đồ mới làm, điều đó hoàn toàn chính đáng nếu được bán đúng là đồ mới; còn đồ cổ thật của dòng này hiếm và cần chuyên gia xác định.
Biên Hoà: men màu và hoa văn khắc
Gốm Biên Hoà ở Đồng Nai thường được nhắc với các men màu như xanh đồng, men trắng, men nâu, kết hợp hoa văn khắc chìm hoặc đắp nổi và kỹ thuật tô màu riêng. Đồ hay gặp là chậu cảnh, đôn, bình, tượng trang trí. Nhiều nhà miền Nam có những chiếc chậu hay đôn Biên Hoà dùng mấy chục năm ngoài sân. Đồ để ngoài trời lâu thường bị rêu, bạc men, nứt do nắng mưa; nếu muốn giữ làm kỷ vật, nên đưa vào chỗ có mái che.
Lái Thiêu: gốm gia dụng của nhiều thế hệ
Gốm Lái Thiêu ở vùng Bình Dương quen thuộc với đồ gia dụng: tô, chén, dĩa vẽ hình gà, hoa, cá với nét vẽ nhanh, phóng khoáng. Đây là loại đồ mà nhiều gia đình miền Nam dùng trong bếp suốt nhiều năm. Giá trị lớn nhất của chúng thường là ký ức: chiếc tô ăn cơm của ông, bộ chén ngày Tết. Chính vì là đồ dùng, chúng hay sứt mẻ và ít ai nghĩ tới việc giữ, nên những bộ còn nguyên ngày càng ít.
Phù Lãng, Thổ Hà và gốm không men Bàu Trúc
Phù Lãng ở Bắc Ninh và Thổ Hà ở Bắc Giang thường gắn với đồ sành nâu, men da lươn, chum vại, tiểu sành, chậu. Bàu Trúc ở Ninh Thuận là làng gốm của người Chăm, làm gốm bằng tay không dùng bàn xoay và nung lộ thiên, đồ thường không men, màu đất đỏ loang. Những đồ này bền nhưng xương xốp hơn sứ, dễ thấm nước và dễ vỡ khi va đập.
Tên làng không phải niên đại
| Câu nghe được | Điều nó thật sự cho biết |
|---|---|
| "Đồ Bát Tràng" | Kiểu đồ, có thể của bất kỳ giai đoạn nào |
| "Men lam Chu Đậu" | Phong cách; phần lớn trên thị trường là đồ mới |
| "Chậu Biên Hoà xưa" | Cần hỏi "xưa" là bao lâu, căn cứ gì |
| "Tô Lái Thiêu của ông" | Lý lịch gia đình, giá trị ký ức rõ ràng |
Câu cuối cùng trong bảng là câu đáng tin nhất, vì nó dựa vào trí nhớ gia đình chứ không dựa vào lời rao. Khi ghi sổ, nên ghi "gốm kiểu Bát Tràng, men lam, gia đình kể là của cụ" thay vì "gốm Bát Tràng thế kỷ nào đó".
Hỏi gì khi được mời mua đồ "gốm làng xưa"
Khi có người rao một món là "Chu Đậu cổ", "Biên Hoà thời Pháp" hay "Bát Tràng đời trước", hãy hỏi lại ba điều đơn giản. Món này từ đâu ra, đã qua tay những ai, có ảnh hay giấy tờ gì không? Căn cứ nào để nói là đồ xưa chứ không phải đồ làng làm gần đây? Nếu mang đi hỏi một người khác, người bán có đồng ý không? Một món đồ làng nghề mới làm, bán đúng tên, là món hàng tốt. Rắc rối chỉ bắt đầu khi tên làng bị dùng thay cho tuổi đời để đẩy giá lên.
Giữ đồ gốm làng nghề trong nhà
- Đồ sành, đồ không men dễ thấm nước và bám rêu; lau khô, để nơi thoáng, tránh đặt trực tiếp xuống nền ẩm.
- Chum vại cũ dùng làm chậu cảnh nên có lỗ thoát nước, vì nước đọng làm đáy nứt.
- Đồ men lam, men rạn trong nhà thì lau khăn ẩm, tránh va chạm.
- Đồ vỡ, sứt đừng vội bỏ, gói lại mảnh và hỏi người phục chế.
- Đồ nặng như đôn, chum không đặt trên kệ cao hay chỗ trẻ có thể leo trèo.
Nếu món đồ gốm có khả năng là cổ vật, việc mua bán hay mang ra nước ngoài có quy định pháp luật riêng, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý. Còn với ai muốn có một chiếc bình làng nghề mới làm để đặt bàn thờ hay góc nhà, có thể xem các mẫu bình gốm và hỏi người bán nơi làm, loại men, để ghi vào sổ ngay từ đầu.