Đọc men gốm sứ cũ: độ bóng, vết rạn, bọt khí, nét vẽ tay và những cách làm men trông cũ
Trả lời ngắn: đọc men gốm là xem độ bóng, kiểu rạn, bọt khí, độ dày và chỗ men chảy, cùng với nét vẽ dưới men hay trên men. Đồ mới thường bóng gắt; đồ làm cũ hay bị ngâm axit hoặc đánh mờ cho mất bóng, khiến bề mặt mờ đều cả chỗ khuất. Rạn men có thể là trang trí chủ ý ngay từ lò, không phải dấu hiệu tuổi. Kính lúp giúp thấy rõ, nhưng không có dấu hiệu nào về men tự mình chứng minh được niên đại.
Men là lớp thuỷ tinh mỏng phủ ngoài xương gốm, hình thành khi nung. Nó vừa bảo vệ, vừa trang trí, và vì nằm ngoài cùng nên mang dấu vết của mọi thứ món đồ từng trải qua: lửa lò, tay người, thời gian, và đôi khi cả bàn tay người làm giả.
Dụng cụ và ánh sáng
Chỉ cần một kính lúp phóng mười lần, một đèn pin ánh sáng trắng, và ánh sáng ban ngày từ cửa sổ. Xem men dưới ánh sáng chiếu xiên sẽ thấy độ bóng, vết mòn, chỗ lồi lõm; soi đèn thẳng qua lớp men sẽ thấy bọt khí và màu bên dưới. Không dùng bật lửa hơ men, không nhỏ hoá chất thử, không cạo; những "mẹo thử" kiểu đó làm hỏng đồ mà không cho kết luận đáng tin.
Độ bóng: gắt, dịu, hay mờ một cách đáng ngờ
Đồ gốm vừa ra lò thường có độ bóng gắt, loá như kính. Qua nhiều năm sử dụng, lau chùi, bề mặt men mòn rất nhẹ và độ bóng dịu đi, nhất là ở chỗ tay hay chạm. Tuy nhiên, độ bóng còn phụ thuộc loại men và cách nung, có những dòng men vốn dịu từ đầu.
Đồ làm cũ thường bị xử lý để giảm bóng: ngâm axit, đánh bằng bột mài mịn, chà bằng lá chè hay cát. Dấu hiệu nên để ý là bề mặt mờ đều khắp nơi, kể cả lòng bình sâu và những khe mà không tay người nào chạm tới khi dùng. Dưới kính lúp, men bị axit có khi lỗ chỗ như vỏ cam li ti, khác với vết xước mòn tự nhiên.
Rạn men: trang trí hay thời gian
Rạn men là những đường nứt li ti trên lớp men, hình thành do men và xương co giãn khác nhau. Có hai trường hợp khác nhau:
- Rạn chủ ý: người thợ pha men để tạo vết rạn ngay khi ra lò, làm hiệu ứng trang trí. Rất nhiều đồ mới có kiểu men này, đều và đẹp.
- Rạn theo thời gian: men vốn không rạn, nhưng sau nhiều năm co giãn vì nóng lạnh mà xuất hiện vết rạn, thường thưa và không đều.
Vì thế, "men rạn" không có nghĩa là cũ. Người làm giả còn nhuộm vết rạn bằng trà, mực hay thuốc nhuộm để đường rạn sẫm lại như bám bẩn lâu năm. Rạn được nhuộm thường có màu đậm đều trên toàn bộ món, kể cả chỗ ít tiếp xúc.
Bọt khí và độ dày men
Soi kính lúp vào men trong sẽ thấy những bọt khí nhỏ nằm trong lớp men. Kích thước, mật độ và độ trong của bọt khí khác nhau theo loại men, nhiệt độ lò và thời kỳ. Người nghiên cứu dùng chúng như một trong nhiều dữ kiện. Người không chuyên chỉ nên ghi nhận chứ đừng dùng bọt khí để kết luận, vì trên mạng có quá nhiều quy tắc kiểu "bọt to là cổ, bọt nhỏ là mới" không đứng vững.
Chỗ men chảy dồn thành giọt ở chân, chỗ men co lại để lộ xương, chỗ men mỏng ở mép miệng là những đặc điểm tự nhiên của quá trình nung, có ích khi so sánh với đồ cùng loại có lý lịch rõ ràng.
Nét vẽ: tay hay in
Đồ vẽ tay có nét đậm nhạt khác nhau trong cùng một đường, chỗ bút dừng có giọt màu, các hoạ tiết lặp lại không giống hệt nhau. Đồ in decal hay in chuyển nhiệt thì dưới kính lúp thường thấy các chấm màu đều như ảnh in, đường viền sắc và giống nhau hoàn toàn giữa các hoạ tiết lặp. Có loại vẽ tay lên nét in sẵn, khó phân biệt hơn. Biết món đồ vẽ tay hay in không quyết định niên đại, nhưng giúp phân biệt đồ thủ công với đồ sản xuất loạt, và giúp nhận ra món "vẽ tay" được quảng cáo mà thực ra là in.
Vẽ dưới men và vẽ trên men
Hoa văn vẽ dưới men nằm dưới lớp thuỷ tinh, sờ tay thấy phẳng, màu không bị mòn theo thời gian. Hoa văn vẽ trên men, gồm nhiều loại men màu và viền vàng, nằm nổi trên mặt, sờ có khi thấy gợn, lâu ngày dễ mòn, tróc ở chỗ hay chạm. Đồ trên men cần nhẹ tay hơn khi lau, không cho vào máy rửa bát, không ngâm lâu. Món đồ mà hoa văn trên men còn nguyên như mới dù được kể là dùng nhiều đời thì nên hỏi lại.
Ghi chép men vào sổ
Khi kiểm kê, chụp một ảnh men cận cảnh có ánh sáng xiên, một ảnh qua kính lúp nếu điện thoại cho phép, và ghi mô tả bằng lời: màu men, độ bóng, có rạn không, rạn đều hay thưa, hoa văn vẽ dưới hay trên men. Đừng ghi "men cổ". Những mô tả trung tính như vậy sẽ có ích khi gặp người có chuyên môn, và tránh để lại cho đời sau một nhận định mình chưa chắc.
Người nào chỉ muốn tìm một món gốm đẹp để dùng và ngắm, không bận chuyện cũ mới, có thể xem các món trên trang Vật Phẩm Phong Thuỷ và áp dụng chính những cách đọc men này để chọn món có tay nghề.