Hoa văn trên gốm sứ cũ trong nhà: đọc đề tài rồng phượng, tứ quý, chữ Thọ và vì sao chúng không định được tuổi
Trả lời ngắn: hoa văn trên gốm sứ cũ thường thuộc vài nhóm đề tài: linh vật như rồng, phượng, lân; cây hoa như tứ quý, tùng hạc, sen, cúc; chữ như Thọ, Phúc, câu thơ; cảnh người, sơn thuỷ, tích truyện; và hoa văn hình học làm viền. Mỗi đề tài mang một mong ước theo quan niệm dân gian, như sống lâu, đông con cháu, thanh cao. Đọc đề tài giúp hiểu món đồ và ghi sổ cho đầy đủ, nhưng đề tài không định được tuổi hay giá trị, vì lò gốm mới vẫn vẽ lại các đề tài cũ mỗi ngày.
Các bài trước về gốm sứ của Bảo Khí đã nói cách đọc đế, đọc men, phân biệt nét vẽ tay và in. Bài này nói về chuyện "vẽ cái gì": hình rồng trên chiếc bình ở gian giữa có ý nghĩa gì, chữ trên chiếc đĩa của bà nghĩa là gì, cảnh ông già câu cá trên chiếc ấm kể chuyện gì. Đó là phần làm cho món gốm gần gũi với người trong nhà, và là phần đời sau hay hỏi nhất.
Đề tài và nét vẽ: hai câu hỏi khác nhau
Khi nhìn hoa văn trên gốm, có hai câu hỏi. Câu thứ nhất: vẽ cái gì, tức đề tài. Câu thứ hai: vẽ thế nào, tức kỹ thuật và tay nghề. Hai câu này hay bị gộp làm một, dẫn tới những suy luận kiểu "rồng đẹp thế này chắc là đồ xưa". Rồng đẹp chỉ nói lên tay nghề người vẽ; nó không nói người đó vẽ từ bao giờ. Bài này tập trung vào câu thứ nhất, còn câu thứ hai có ở bài đọc men gốm sứ cũ.
Hoa văn được tạo ra bằng những cách nào
Trước khi đọc đề tài, nên biết hoa văn được đưa lên gốm bằng cách nào, vì điều đó quyết định cách giữ và cách lau.
| Cách tạo | Dấu hiệu nhận ra | Lưu ý khi giữ |
|---|---|---|
| Vẽ dưới men | Màu nằm dưới lớp men bóng, sờ không thấy gờ | Bền, lau nhẹ không sợ mất màu |
| Vẽ trên men | Màu nằm trên mặt men, sờ có thể thấy gờ, chỗ mòn thấy màu mất | Dễ mòn, không chà xát, không ngâm lâu |
| Khắc chìm, khắc vạch | Đường lõm vào xương gốm, men đọng lại trong rãnh | Bụi đọng trong rãnh, lau bằng cọ mềm |
| In khuôn, đắp nổi | Hoa văn nổi lên, các chiếc giống hệt nhau | Chỗ nổi dễ mẻ khi va |
| Dán decal | Nét quá đều, viền hình có khi thấy mép, chấm in dưới kính lúp | Dễ bong, dễ trầy, kỵ chất tẩy |
| Vẽ vàng, kim nhũ | Viền vàng ánh kim trên miệng, quai | Rất dễ mòn, không cho vào lò vi sóng |
Rồng, phượng, lân và các linh vật
Rồng là đề tài phổ biến bậc nhất trên gốm Việt Nam và gốm Trung Hoa. Theo quan niệm dân gian, rồng gắn với nước, mưa thuận gió hoà, và quyền uy. Phượng gắn với vẻ đẹp, đức hạnh, và khi đi cùng rồng thì thành cặp long phượng, hay được dùng cho đồ cưới. Lân, kỳ lân gắn với điềm lành. Rùa gắn với sống lâu, vững bền.
Một chuyện hay được nhắc là số móng của rồng: người ta thường nói rồng năm móng dành cho vua, rồng ít móng hơn dùng cho dân gian. Quy ước kiểu này có được nói tới trong một số ghi chép về đồ dùng cung đình ở một số thời kỳ, nhưng không nên dùng để định tuổi hay định nguồn gốc một món đồ trong nhà: thợ ngày nay vẽ rồng bao nhiêu móng cũng được, và đồ chép mẫu cung đình được làm rất nhiều. Một chiếc bình rồng năm móng không vì thế mà là đồ vua dùng.
Cây hoa và chim: tứ quý, tùng hạc, sen, cúc
- Tứ quý: bộ bốn loài cây hoa tượng trưng bốn mùa, phổ biến nhất là mai, lan, cúc, trúc; cũng có bộ tùng, cúc, trúc, mai. Thường mang ý nghĩa người quân tử, khí tiết qua bốn mùa.
- Tùng hạc: cây tùng và chim hạc, tượng trưng sống lâu, hay thấy trên đồ mừng thọ.
- Hoa sen: trong sạch giữa bùn, gắn với Phật giáo; thường gặp trên đồ thờ.
- Mẫu đơn: phú quý, sung túc.
- Đào, lựu: đào gắn với sống lâu, lựu nhiều hạt gắn với đông con cháu.
- Cá chép, cá vàng: sung túc, đủ đầy; cá chép còn gắn với câu chuyện vượt vũ môn.
Đây là ý nghĩa theo quan niệm dân gian và theo cách giới chơi đồ quen giải thích. Chúng là mong ước người làm gửi vào món đồ, không phải lời cam kết rằng đặt món đồ trong nhà sẽ đem lại sống lâu hay sung túc.
Chữ trên gốm: Thọ, Phúc và những dòng thơ
Chữ Hán trên gốm có hai loại cần tách rõ. Loại thứ nhất là chữ trang trí: chữ Thọ viết cách điệu thành hình tròn hoặc dài, chữ Phúc, chữ Hỷ đôi trên đồ cưới, câu thơ, câu đối viết bên cạnh tranh. Loại thứ hai là chữ hiệu, thường ở dưới đáy, ghi tên lò, niên hiệu hay lời chúc. Bài đọc đế bình gốm sứ cũ đã giải thích vì sao chữ hiệu dưới đáy không đủ để định niên đại.
Với chữ trang trí, việc nên làm là chụp rõ và nhờ người đọc được chữ Hán dịch nghĩa, rồi chép vào sổ. Một câu thơ trên chiếc ấm có thể cho biết món đồ được làm để tặng ai, mừng dịp gì. Đừng tự đoán chữ bằng ứng dụng nhận dạng rồi ghi như sự thật; chữ cách điệu và chữ thảo rất dễ bị máy đọc sai.
Cảnh người, sơn thuỷ và tích truyện
Cảnh ông già câu cá, người đọc sách dưới gốc cây, thuyền trên sông núi, các tích truyện như ngư tiều canh mục, trúc lâm thất hiền, là đề tài quen trên gốm vẽ lam. Cảnh người thường gắn với lý tưởng sống ẩn dật, thanh nhàn của nhà nho. Khi gặp một cảnh có nhiều nhân vật, nên chụp quanh thân bình theo từng đoạn, vì cảnh thường chạy vòng quanh và chỉ hiểu được khi xem trọn.
Nếu không chắc cảnh đó vẽ tích gì, ghi mô tả: "người cưỡi trâu thổi sáo, phía sau có người gánh củi". Mô tả chính xác có ích hơn một cái tên đoán sai.
Hoa văn hình học và băng viền
Quanh miệng, vai và chân đồ gốm thường có băng viền: cánh sen, sóng nước, mây cuộn, chữ vạn, hồi văn, đường kẻ chỉ. Những băng này ít khi được chú ý nhưng lại giúp nhận ra đồ cùng bộ: hai chiếc bát cùng bộ thường có băng viền giống nhau. Khi ghép bộ hay tìm chiếc thất lạc, so băng viền trước, so đề tài chính sau.
Đề tài Phật giáo và tôn giáo: trưng bày cho trang nghiêm
Gốm có hình Phật, Bồ Tát, chữ Phạn, hoa sen, bánh xe pháp, hay hình thần linh của các tín ngưỡng khác cần được trưng bày trang trọng. Đặt ở chỗ sạch, ngang hoặc cao hơn tầm mắt, không đặt dưới sàn, không đặt trong phòng tắm, không dùng làm gạt tàn hay đựng đồ linh tinh. Bát đĩa có hình Phật thì không nên dùng ăn uống thường ngày. Khi không còn muốn trưng, cất vào hộp sạch chứ không vứt; nhiều gia đình nhờ chùa hay người trong tín ngưỡng đó hướng dẫn cách xử lý phù hợp.
Vì sao đề tài không định được tuổi
Đề tài gốm truyền từ đời này sang đời khác. Lò mới chép mẫu cũ, có khi chép rất tài. Đồ làm để bán cho khách thích đồ xưa càng hay dùng đề tài cổ. Vì thế một đề tài "cổ" trên món đồ không nói lên món đồ cổ. Ngược lại, đề tài lạ, phong cách mới không có nghĩa món đồ chắc chắn mới. Muốn có ý kiến về tuổi, cần người xem đồ thật, đối chiếu cả đất, men, đế, kỹ thuật, và đôi khi cả phân tích. Bài vì sao nên dè dặt trước lời phán đồ cổ có danh sách câu hỏi nên đặt lại người phán.
Bảng tra nhanh đề tài thường gặp
| Đề tài | Ý nghĩa theo quan niệm dân gian | Hay thấy trên | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Rồng | Uy quyền, mưa thuận gió hoà | Bình, đĩa, bát hương | Số móng không định được tuổi |
| Long phượng | Đôi lứa, hoà hợp | Đồ cưới, đồ trưng | Đồ mới rất phổ biến |
| Tùng hạc | Sống lâu | Đồ mừng thọ | Hay đi kèm chữ Thọ |
| Tứ quý | Khí tiết bốn mùa | Bình, ấm chén | Có nhiều bộ bốn khác nhau |
| Sen | Thanh khiết, Phật giáo | Đồ thờ | Trưng bày trang nghiêm |
| Chữ Thọ, Phúc, Hỷ | Chúc sống lâu, phúc, vui mừng | Bát đĩa, liễn | Nhờ người đọc, không tự đoán |
| Cảnh người, sơn thuỷ | Lý tưởng thanh nhàn | Gốm vẽ lam | Chụp trọn vòng cảnh |
| Cá chép | Sung túc, vượt khó | Đĩa, bát | Đề tài rất phổ biến ở đồ mới |
Các bước đọc hoa văn một món gốm
- Đặt món đồ trên khăn mềm, ánh sáng ban ngày, xoay chậm một vòng và quan sát toàn bộ trước khi nhìn chi tiết.
- Xác định đề tài chính, đề tài phụ, băng viền ở miệng, vai, chân.
- Xác định cách tạo hoa văn theo bảng ở trên: vẽ dưới men, trên men, khắc, in, decal.
- Chụp trọn vòng hoa văn theo từng đoạn chồng lên nhau, rồi chụp cận chữ nếu có.
- Mô tả bằng lời thường những gì thấy được, không vội gán tên tích truyện.
- Nhờ người đọc chữ Hán dịch phần chữ, ghi tên người dịch.
- Ghi ý nghĩa dân gian của đề tài, ghi rõ đó là quan niệm, không phải sự thật kiểm chứng.
- Hỏi người lớn trong nhà xem món đồ có gắn với dịp nào hợp với đề tài không, như đồ cưới, đồ mừng thọ.
Ví dụ: chiếc đĩa tùng hạc và đôi bình long phượng
Hình dung một gia đình có một chiếc đĩa vẽ tùng hạc, viền chữ Thọ, và một đôi bình vẽ long phượng. Đọc theo các bước, họ ghi: đĩa vẽ dưới men, đề tài tùng hạc, viền là chuỗi chữ Thọ cách điệu; bình vẽ màu trên men, vàng kim ở miệng đã mòn, đề tài long phượng. Bà kể chiếc đĩa là quà mừng thọ ông bảy mươi, còn đôi bình là quà cưới của cha mẹ.
Đề tài khớp với dịp, và đó là điều đáng ghi nhất. Không ai biết đĩa hay bình bao nhiêu tuổi. Nhưng gia đình biết từ nay không lau đôi bình bằng khăn ráp vì màu trên men dễ mòn, và biết chiếc đĩa là "đĩa mừng thọ ông", một câu chuyện có thể kể tiếp cho đời cháu.
Sai lầm thường gặp
- Cho rằng đề tài cung đình như rồng năm móng nghĩa là đồ cung đình.
- Gán tác dụng phong thuỷ cho hoa văn rồi đặt món đồ theo lời hứa vận may, thay vì theo chỗ an toàn và hợp mắt.
- Nhầm decal với vẽ tay, rồi trả giá của đồ vẽ tay.
- Chà mạnh lên hoa văn trên men, làm mất màu, mất vàng kim.
- Dùng ứng dụng nhận dạng để dịch chữ cách điệu rồi ghi vào sổ như sự thật.
- Bày đồ có hình Phật, Bồ Tát ở chỗ thiếu trang nghiêm.
Khi nào cần người có chuyên môn
Khi cần dịch chữ Hán, chữ Nôm trên gốm: người có chuyên môn Hán Nôm. Khi muốn biết đề tài là tích truyện gì: người nghiên cứu mỹ thuật hoặc gốm sứ, bảo tàng. Khi muốn có ý kiến về dòng gốm, tuổi, nguồn gốc: người giám định có uy tín, mang theo ảnh đủ các mặt và ảnh đế. Khi định mua bán món nghi là cổ vật hoặc mang ra nước ngoài: hỏi luật sư.
Ghi hoa văn vào sổ gia bảo
Một mục ghi tốt về hoa văn gồm: đề tài chính, đề tài phụ, băng viền, cách tạo hoa văn, chữ và bản dịch, ý nghĩa dân gian ghi rõ là quan niệm, và dịp gia đình gắn với món đồ. Như bài giá trị của gia bảo nằm ở đâu đã nói, phần ý nghĩa với gia đình là lớp không ai định giá được. Ai thích đề tài linh vật và muốn xem cách các nghệ nhân ngày nay thể hiện rồng, phượng, lân, có thể xem nhóm rồng, phượng, kỳ lân để so với nét vẽ trên đồ cũ trong nhà; đó là đồ mới, và nên được ghi như đồ mới.