Dọn nhà ông bà để lại: phân loại đồ cũ thế nào để không vứt nhầm gia bảo, không bán hớ
Trả lời ngắn: khi dọn nhà ông bà để lại, đừng vứt, đừng bán và đừng chia món nào trong những tuần đầu. Hãy làm theo ba vòng: vòng một chỉ khoanh vùng và chụp ảnh nguyên trạng, vòng hai xếp mọi thứ vào năm nhóm (giữ chắc, cần hỏi, chia cho người thân, cho tặng, bỏ đi), vòng ba mới quyết từng món khi cả nhà đã xem. Giấy tờ nhà đất, di chúc, sổ tiết kiệm là phần phải giữ nguyên và hỏi người có chuyên môn pháp lý, không tự xử lý.
Phần lớn gia bảo bị mất không phải vì trộm hay vì cháy, mà vì một buổi dọn nhà vội vàng. Người ta dọn trong lúc mệt, lúc buồn, lúc anh em mỗi người một ý, lúc có người gõ cửa xin mua cả lô. Bài này viết cho đúng lúc đó: một căn nhà còn nguyên đồ đạc của người đã khuất, và một gia đình chưa biết bắt đầu từ đâu.
Vì sao không nên dọn vội
Có ba lý do khiến việc dọn nhanh gây thiệt hại nhiều nhất. Thứ nhất, người già thường cất đồ quý ở những chỗ không ai ngờ, và chỉ người dọn chậm, mở từng ngăn, lật từng cái gối mới thấy. Thứ hai, trong những ngày tang và sau tang, cảm xúc của cả nhà chưa ổn; quyết định bỏ hay giữ lúc đó hay bị hối tiếc. Thứ ba, những người thu mua đồ cũ thường biết nhà nào vừa có tang và đến rất sớm, khi gia đình chưa kịp nhìn kỹ những gì mình đang có.
Nếu căn nhà không phải trả lại cho ai trong thời hạn gấp, cứ để đồ nằm yên vài tuần. Khoá cửa, giữ chìa, lau bụi, thắp nhang theo lệ nhà, nhưng chưa dọn. Thời gian đó là để cả nhà sắp xếp được người và lịch, chứ không phải lãng phí.
Trước khi mở cửa tủ: thống nhất trong nhà
Việc dọn nhà của người đã khuất gần như luôn chạm đến chuyện tài sản, nên cần thoả thuận vài nguyên tắc trước khi ai đó mở ngăn kéo đầu tiên.
- Chọn một người giữ chìa khoá và giữ danh sách. Người này không phải người được chia nhiều nhất, mà là người cẩn thận và được cả nhà tin.
- Thống nhất rằng chưa ai mang món gì ra khỏi nhà cho tới khi danh sách xong, kể cả món nhỏ, kể cả món "mẹ đã hứa cho con từ lâu".
- Hẹn lịch dọn vào những ngày nhiều người có mặt được, ít nhất hai người cùng làm ở mỗi phòng.
- Thống nhất cách liên lạc: một nhóm tin nhắn chung để gửi ảnh, để ai ở xa cũng xem được.
- Thoả thuận rằng mọi tranh luận về chia đồ để sang vòng ba, không cãi nhau ngay trong lúc dọn.
Nghe thì hình thức, nhưng chính những lời hứa miệng kiểu "mẹ nói cái này cho em" mà không ai khác nghe thấy là nguồn bất hoà lâu nhất trong các gia đình. Ghi lại lời kể đó, nhưng đừng để nó thành hành động trước khi cả nhà biết.
Vòng một: khoanh vùng và chụp ảnh nguyên trạng
Vòng một không dọn gì cả. Mục tiêu là biết trong nhà có những gì và đang nằm ở đâu.
- Chụp ảnh toàn cảnh từng phòng từ bốn góc, rồi chụp từng tủ, từng ngăn khi mở ra, trước khi động tay.
- Dán nhãn giấy lên cửa tủ, cửa phòng theo số: phòng 1, tủ 1A, ngăn 1A2. Ảnh nào cũng ghi kèm số đó.
- Ghi ngắn những gì thấy được, không cần chính xác tên đồ: "hộp gỗ đỏ có khoá", "bọc vải trắng nặng tay".
An toàn trong vòng này quan trọng không kém. Nhà đóng cửa lâu thường có bụi, nấm mốc, phân chuột, gián. Đeo khẩu trang, găng tay, mở cửa cho thoáng. Đồ nặng trên nóc tủ như lư đồng, chóe gốm, hòm gỗ cần hai người đỡ và một cái thang vững; nhiều người bị thương vì kéo một chiếc hộp từ trên cao xuống mà không biết bên trong có gì. Nếu có bình ga, dây điện hở, thuốc men cũ, hãy xử lý riêng và cẩn thận.
Những chỗ người già hay cất đồ quý
Người lớn tuổi, nhất là người từng sống qua những thời kỳ thiếu thốn, có thói quen giấu đồ quý rải rác. Những chỗ nên kiểm tra kỹ:
- Hộp bánh, hộp sữa cũ, lon trà: hay chứa vàng, nhẫn, tiền, giấy tờ.
- Túi áo, gấu áo, lót áo của những bộ quần áo ít mặc, nhất là áo dài, áo len.
- Trong gối, dưới đệm, kẹp giữa các lớp chăn trong tủ.
- Sau khung ảnh thờ, dưới đáy bát hương phụ, trong ngăn kéo của bàn thờ.
- Kẹp trong sách, trong kinh sách, trong sổ ghi chép.
- Trong bao gạo, hũ muối, chum vại ở bếp.
- Gầm giường, nóc tủ, khe giữa tủ và tường.
Đây không phải chuyện hiếm. Rất nhiều gia đình kể lại đã suýt bán chiếc áo cũ hay cho đi bao chăn mà bên trong có vài chỉ vàng. Vì vậy quy tắc là: mọi thứ phải được mở ra, rũ ra, lật lên trước khi xếp vào nhóm.
Vòng hai: chia mọi thứ vào năm nhóm
Khi đã biết nhà có những gì, mới bắt đầu phân loại. Năm nhóm dưới đây đủ dùng cho hầu hết các gia đình.
| Nhóm | Gồm những gì | Xử lý trong vòng hai |
|---|---|---|
| Giữ chắc | Đồ thờ, ảnh, giấy tờ, kỷ vật mà ai cũng đồng ý giữ | Gom về một chỗ, ghi sổ, chưa chia |
| Cần hỏi | Đồ chưa rõ chất liệu, chưa rõ tuổi, có thể có giá trị | Chụp ảnh kỹ, ghi chú, để riêng chờ người xem |
| Chia cho người thân | Đồ dùng, quần áo, sách mà người trong nhà muốn nhận | Ghi tên người muốn nhận, chưa trao |
| Cho tặng | Đồ còn dùng tốt nhưng không ai cần | Để riêng, chỉ mang đi sau vòng ba |
| Bỏ đi | Đồ hỏng, mốc, hết hạn, rác thật sự | Kiểm tra lần cuối rồi mới bỏ |
Nhóm "cần hỏi" là nhóm quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất. Thói quen chung là xếp món lạ vào nhóm "bỏ đi" vì trông cũ, bẩn, xấu. Nên làm ngược lại: hễ không chắc, cho vào nhóm cần hỏi. Một nhóm cần hỏi đông đúc vẫn tốt hơn một món quý nằm trong bao rác.
Nhận ra món có thể đáng giá dù trông cũ kỹ
Đồ quý trong nhà người già hiếm khi sáng bóng. Chúng thường xỉn, đen, bám bụi, được bọc trong giấy báo cũ. Vài dấu hiệu nên khiến mình chậm lại:
- Đồ kim loại nặng tay bất thường so với kích cỡ: có thể là đồng đúc đặc, hoặc bạc. Bạc lâu ngày thường đen sạm, dễ bị nhầm là sắt rỉ. Bài phân biệt chất liệu đồ đồng trong nhà có cách thử nam châm đơn giản và vô hại.
- Bát, đĩa, bình gốm có chân đế lộ đất, men không đều, được cất riêng chứ không để trong chạn bát hằng ngày. Lật đế lên xem theo cách bài đọc đế bình gốm sứ cũ đã hướng dẫn, nhưng chỉ để ghi chú, chưa kết luận.
- Vòng, khuyên, mặt dây bằng đá xanh, trắng, nâu: có thể là ngọc, có thể là đá thường, có thể là thuỷ tinh. Không tự thử bằng cách cạo hay đốt.
- Xâu tiền đồng lỗ vuông, tiền giấy cũ kẹp trong sổ.
- Sách, giấy viết chữ Hán Nôm, gia phả, văn tế, sắc phong.
- Đồng hồ cơ, bút máy, máy ảnh cũ, huân huy chương.
- Đồ gỗ nhỏ chạm khắc, hộp trầu, ống điếu, hộp đựng trầu cau.
Không cần biết giá. Chỉ cần biết món đó thuộc nhóm "cần hỏi" là đủ cho vòng hai.
Giấy tờ: nhóm không được vứt và không tự quyết
Trong nhà người lớn tuổi, giấy tờ thường nằm lẫn trong một tập hồ sơ cũ, một chiếc cặp da, hay rải rác trong nhiều ngăn tủ. Những loại cần giữ nguyên bản, không gỡ ghim, không cắt, không viết lên:
- Giấy tờ nhà đất ở mọi thời kỳ, kể cả loại cũ tưởng đã hết giá trị.
- Di chúc, giấy viết tay có chữ ký, văn bản thoả thuận trong gia đình.
- Sổ tiết kiệm, giấy gửi tiền, hợp đồng bảo hiểm, giấy cho vay hoặc vay tiền.
- Giấy khai sinh, giấy kết hôn, hộ khẩu cũ, giấy tờ hưu trí.
Cho tất cả vào một hộp riêng, khoá lại, chụp ảnh từng tờ. Chuyện giấy tờ nào còn hiệu lực, thừa kế được phân chia thế nào, di chúc viết tay có giá trị ra sao là việc của luật sư hoặc công chứng viên, không phải việc của buổi dọn nhà. Bài này không đưa ra lời khuyên pháp lý; khi có giấy tờ tài sản hay di chúc, hãy mang bản chụp đi hỏi người có chuyên môn trước khi chia bất cứ thứ gì có giá trị.
Khi người thu mua đồ cũ gõ cửa
Gần như nhà nào có tang cũng gặp. Kịch bản thường có vài nét quen:
- Người đến tự giới thiệu là "chuyên thu mua đồ cũ giá cao", đề nghị xem qua nhà.
- Xem xong, họ chê phần lớn đồ là cũ, hỏng, "không ai mua", rồi đề nghị mua cả lô với một khoản gọn để "giúp gia đình dọn cho nhanh".
- Trong lô đó lẫn vài món họ thật sự muốn, thường là đồ đồng, gốm, đồ gỗ nhỏ, sách cũ.
- Họ giục: hôm nay mới có xe, mai không quay lại.
Không cần nghi ngờ mọi người thu mua; nhiều người làm nghề tử tế. Nhưng mua cả lô, chê rồi trả giá, giục quyết ngay là ba dấu hiệu của một thương vụ bất lợi cho mình. Câu trả lời đơn giản nhất là: gia đình chưa dọn xong, chưa bán gì, xin số điện thoại để liên hệ sau. Không cho xem nhà khi chưa có danh sách, và không bao giờ để người lạ tự đi vào các phòng.
Đồ thờ và những món gắn với tâm linh
Bàn thờ của người đã khuất, bát hương, ảnh thờ, đồ lễ thường không được xếp vào nhóm nào trong năm nhóm, vì cách xử lý tuỳ lệ từng nhà, từng vùng và từng tôn giáo. Có nhà chuyển bàn thờ về nhà con trưởng, có nhà giữ nguyên ở nhà cũ, có nhà hoá bát hương theo nghi thức sau một thời gian. Nên hỏi người lớn tuổi trong họ, hoặc người lo việc lễ mà gia đình tin, chứ không tự quyết. Bài đồ thờ gia tiên có phải gia bảo không có nói thêm về chuyện giữ, lau, sửa và thay đồ thờ qua nhiều đời.
Một lưu ý an toàn: khi dọn bàn thờ cũ, thường sẽ có nhiều vàng mã, nhang, nến thừa. Nếu đốt, hãy đốt ngoài trời, trong thùng kim loại, tránh xa mái tôn, dây điện, cây khô và có sẵn xô nước. Không đốt trong phòng kín hay ngoài ban công chung cư.
Một ví dụ: căn nhà ba gian ở quê
Hình dung một gia đình bốn anh chị em, cha mẹ đều đã mất, căn nhà ba gian ở quê cần dọn để sửa lại. Cách làm hợp lý có thể như sau.
Tuần đầu, người con út ở gần giữ chìa, chụp ảnh toàn bộ các gian, gửi vào nhóm chung. Cuối tuần thứ hai, ba người con ở xa về, mỗi người nhận một gian. Họ mở mọi hòm, mọi hộp, rũ quần áo, lật chăn gối. Trong chiếc hòm gỗ ở gian buồng có một bọc vải đựng một xâu tiền đồng, ba cái bát men lam và một tập giấy chữ Hán. Trong túi áo bông của mẹ có hai chiếc nhẫn. Không ai biết những thứ đó giá trị bao nhiêu.
Họ ghi tất cả vào nhóm "cần hỏi", chụp ảnh, ghi số hòm. Giấy tờ đất cũ và một lá thư cha viết tay để vào hộp riêng, khoá lại. Có người thu mua đến hỏi mua cả chiếc hòm và "đống đồ linh tinh"; họ từ chối. Vài tuần sau, họ mang ảnh tập giấy chữ Hán đi nhờ người đọc được chữ Hán xem, hoá ra là một bản gia phả chép tay. Ba cái bát được người am hiểu gốm xem và cho là đồ dân dụng, không đắt, nhưng là bát cha mẹ dùng trong ngày cưới. Cả nhà quyết định giữ cả hai thứ, chia nhẫn cho hai cô con gái, gửi lá thư và giấy tờ đất cho người anh cả cất, sau khi đã hỏi luật sư về thủ tục.
Không có món nào trong ví dụ này đắt giá. Nhưng nếu dọn vội, bản gia phả có thể đã vào bao rác, hai chiếc nhẫn đã đi theo chiếc áo bông.
Sai lầm thường gặp
- Dọn một mình, nhanh, rồi gọi cả nhà về nhận đồ. Người khác không thấy được nguyên trạng, dễ sinh nghi ngờ.
- Lau chùi, đánh bóng đồ đồng, đồ bạc ngay lúc dọn. Lớp màu cũ là một phần giá trị; lau mạnh có thể làm mất nó.
- Gỡ đồ ra khỏi khung, khỏi hộp gốc. Hộp, khung, giấy gói đôi khi chứa thông tin về nơi mua, ngày tặng.
- Vứt sổ sách, thư từ vì "toàn chữ, không ai đọc". Đây thường là phần giữ câu chuyện của cả gia đình.
- Đem đồ đi hỏi giá ở nhiều nơi trước khi cả nhà thống nhất có bán hay không. Mỗi lần hỏi là thêm một người biết nhà mình có gì.
- Đăng ảnh đồ quý lên mạng xã hội trong lúc nhà còn bỏ trống.
Khi nào cần người có chuyên môn
Vòng ba là lúc cần hỏi người ngoài. Mỗi loại việc có người đúng của nó:
- Giấy tờ nhà đất, di chúc, chia tài sản thừa kế: luật sư hoặc công chứng viên.
- Món nghi là cổ vật, đồ có nguồn gốc khai quật: người làm giám định có uy tín, và luật sư nếu có ý định mua bán hay mang ra nước ngoài.
- Vàng, bạc, đá quý: tiệm kim hoàn lâu năm hoặc phòng kiểm định đá quý, nhưng chỉ hỏi chất liệu, chưa vội bán.
- Giấy chữ Hán Nôm, sắc phong, gia phả: người đọc được chữ Hán Nôm, các trung tâm nghiên cứu, bảo tàng địa phương.
- Đồ hỏng cần sửa: thợ phục chế đúng ngành, nói rõ yêu cầu và nhận báo giá trước.
Khi đi hỏi, mang ảnh trước, mang đồ thật sau. Ghi lại ai đã xem, nhận định gì, vào ngày nào, để sau này con cháu biết món đồ đã qua tay ai.
Sau khi dọn: giữ lại cả câu chuyện
Những món đồ được giữ lại cần một cuốn sổ ghi lý lịch, theo cách bài kiểm kê đồ quý trong nhà lần đầu đã mô tả: ảnh, kích thước, chỗ cất, người giữ, câu chuyện. Nên ghi luôn trong lúc ký ức còn mới: cái bát này mẹ dùng dịp nào, chiếc lư này ông mua ở đâu, ai còn nhớ thì kể lại cho người trẻ chép. Đó là phần không thẩm định viên nào trả lại được nếu đã mất.
Với bàn thờ ở nhà mới, nếu bộ đồ thờ cũ đã quá hỏng không dùng được, gia đình có thể giữ món cũ làm kỷ vật và thay bằng bộ mới cho việc thắp nhang hằng ngày; có thể tham khảo các mẫu lư hương để chọn kích cỡ vừa với bàn thờ, nhưng không cần vội, và không cần thay những gì còn dùng được.