Lời rao đồ cổ, đồ khai quật, đồ hoàng cung: các thủ thuật hay gặp và chỗ cần hỏi pháp luật
Trả lời ngắn: những lời rao kiểu "đồ đào được dưới móng nhà", "đồ vớt từ tàu đắm", "đồ trong cung đưa ra" thường dùng một câu chuyện ly kỳ để thay cho bằng chứng, kèm giá hời và lời giục mua nhanh. Phần lớn là hàng làm cũ. Còn nếu đó thật sự là cổ vật, việc mua bán, trao đổi, mang ra nước ngoài lại có quy định riêng của pháp luật về di sản văn hoá. Cả hai trường hợp đều là lý do để dừng lại, hỏi người có chuyên môn và hỏi cơ quan quản lý văn hoá hoặc luật sư trước khi xuống tiền.
Câu chuyện thay cho bằng chứng
Đồ cổ thật hiếm khi đi kèm câu chuyện quá đẹp. Chuyện ly kỳ có một chức năng rõ ràng: nó lấp đầy chỗ trống của nguồn gốc. Không có hoá đơn, không có ảnh cũ, không có ai xác nhận, thì có một câu chuyện về người nông dân cuốc đất trúng hũ, về ông thợ lặn, về người hầu cũ trong cung. Câu chuyện càng khó kiểm, càng tiện cho người bán.
Người sưu tầm thận trọng làm một việc đơn giản: tách câu chuyện ra khỏi món đồ. Nếu bỏ hết lời kể, chỉ còn lại món đồ trên bàn, thì món đồ ấy có đáng giá như người ta đòi không?
Các thủ thuật hay đi kèm
- Giá hời vì hoàn cảnh: "người nhà không biết giá", "cần tiền chữa bệnh". Đánh vào cảm giác mình được hời và cả lòng thương.
- Giục quyết nhanh: "có người đang hỏi", "chiều nay phải bán". Không cho thời gian đi hỏi ai.
- Bí mật: "đồ này nhạy cảm, đừng đưa ai xem". Vừa chặn ý kiến thứ hai, vừa kéo người mua vào cảm giác cùng làm chuyện khuất tất.
- Giấy tờ đẹp: giấy "giám định" của nơi không ai tra được, ảnh chụp với một người "chuyên gia" nào đó.
- Bán từng phần: mua món nhỏ trước, rồi được mời xem "cả lô" lớn hơn.
Đồ làm cũ trông thế nào
Kỹ thuật làm cũ rất đa dạng: chôn đồ mới xuống đất một thời gian, ngâm hoá chất cho đồng xanh gỉ, phủ bùn đất lên men gốm rồi nung lại, mài mòn đều các cạnh. Dấu hiệu chung của nhiều đồ làm cũ là "cũ đều": vết đất, vết gỉ, vết mòn phủ khắp mọi mặt, kể cả những chỗ đồ thật dùng lâu cũng không mòn tới.
Không ai nhận ra mọi kỹ thuật làm cũ chỉ bằng mắt thường. Đó là lý do cần người có kinh nghiệm đúng loại đồ, và cần nhiều hơn một người.
Cổ vật thật thì sao
Ở Việt Nam, pháp luật về di sản văn hoá có quy định về di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia, về việc đăng ký, mua bán, trao đổi và mang ra nước ngoài. Đồ phát hiện khi đào đất, đồ trục vớt dưới nước có những quy định riêng về khai báo và quyền sở hữu. Bài này không đi vào chi tiết điều khoản, vì quy định có thể thay đổi và mỗi trường hợp mỗi khác.
Điều người mua cần nhớ: nếu lời rao nói đúng, tức đồ thật sự được đào lên hay vớt lên, thì giao dịch đó có thể vướng pháp luật. Nếu lời rao nói sai, thì mình đang bị lừa. Không có trường hợp nào để mua vội.
Hỏi ai về pháp lý
Nếu gia đình đang có trong tay một món nghi là cổ vật, hoặc đang được mời mua một món như vậy, hãy hỏi cơ quan quản lý văn hoá ở địa phương, bảo tàng tỉnh, hoặc một luật sư am hiểu lĩnh vực di sản. Họ có thể cho biết món đồ có thuộc diện cần đăng ký không, thủ tục ra sao, mua bán có hợp pháp không.
Đừng dựa vào lời người bán về chuyện pháp lý. Câu "không sao đâu, ai cũng mua bán thế" không bảo vệ được người mua khi có chuyện.
Đồ "hoàng cung" và đồ "ngự dụng"
Các triều đại cũ có những xưởng làm đồ dùng cho cung đình, và đồ được đặt làm từ bên ngoài. Trên thị trường, các chữ khắc như hiệu đề, tên niên hiệu, chữ "nội phủ" được sao chép rất nhiều. Một chữ khắc dưới đáy không chứng minh món đồ từng ở trong cung; nó chỉ cho biết ai đó đã khắc chữ ấy, vào một thời điểm nào đó.
Nhà nghiên cứu nghiêm túc đánh giá đồ cung đình dựa vào rất nhiều yếu tố cùng lúc, và thường rất dè dặt. Lời rao thì ngược lại: chỉ cần một chữ khắc là kết luận.
Nếu đã lỡ mua
Giữ lại mọi bằng chứng giao dịch: tin nhắn, hoá đơn, ảnh, tài khoản nhận tiền. Mang món đồ đi hỏi ý kiến độc lập. Nếu có dấu hiệu lừa đảo, có thể trình báo với cơ quan công an và hỏi luật sư về quyền của mình. Đừng tìm cách "bán lại cho người khác" để gỡ vốn, vì như vậy mình lại chuyển rủi ro sang một người khác.
Thái độ của người giữ đồ
Thận trọng không phải là nghi ngờ mọi thứ. Có những món đồ cũ thật, giá vừa phải, nguồn gốc rõ ràng, được mua bán đàng hoàng giữa những người sưu tầm. Những món ấy hiếm khi đi kèm chuyện ly kỳ, hiếm khi bị giục mua, và người bán sẵn sàng để mình mang đi hỏi. Ai mới bắt đầu sưu tầm tiền xu, có thể khởi đầu bằng những đồng phổ biến, giá thấp, để luyện mắt trước, ví dụ xem các mẫu tại Vật Phẩm Phong Thuỷ và đối chiếu với tài liệu sưu tầm.