Tự quan sát một món đồ cũ trước khi tin hay bán: đọc vết mòn, vết sửa, chỗ ghép và sự nhất quán
Trả lời ngắn: trước khi tin một lời phán hay mang món đồ đi bán, người giữ đồ có thể tự quan sát theo năm câu hỏi: mòn có đúng chỗ dùng không, có vết sửa không, các phần có cùng gốc không, chất liệu và kỹ thuật có khớp nhau không, bụi đất gỉ có tự nhiên không. Chỉ cần kính lúp, đèn pin, thước, cân và máy ảnh. Tự quan sát không thay được người thẩm định, nhưng giúp mình hỏi đúng câu, nhận ra lời nói quá, và ghi lại tình trạng món đồ cho đời sau.
Vì sao người giữ đồ nên tự nhìn trước khi mời ai
Người mang đồ đi hỏi thường cầm theo một câu hỏi duy nhất: "cái này có cổ không, đáng bao nhiêu". Câu hỏi ấy để người nghe toàn quyền kể chuyện. Người đã tự nhìn kỹ món đồ thì đi với những câu cụ thể hơn: "chỗ nối nắp này có vẻ không cùng màu, anh thấy sao", "mặt đáy mòn đều mà quai thì không mòn, có lạ không". Câu hỏi cụ thể buộc người trả lời phải nói cụ thể, và giúp mình nhận ra ai đang nói có căn cứ.
Tự quan sát cũng là cách ghi lại tình trạng món đồ hôm nay. Vết nứt nhỏ, chỗ sứt mẻ, mối gắn cũ: ghi lại bây giờ thì mười năm sau con cháu biết vết nào có từ trước, vết nào mới có. Bài kiểm kê đồ quý trong nhà lần đầu nói cách lập danh sách; bài này đi sâu vào việc nhìn một món đồ cho kỹ.
Bộ dụng cụ quan sát tại nhà
- Kính lúp cầm tay độ phóng vừa phải, loại người làm kim hoàn hay dùng.
- Đèn pin nhỏ ánh sáng trắng, để chiếu xiên và chiếu xuyên.
- Thước dây và thước kẹp nếu có.
- Cân điện tử loại nhà bếp cho món lớn, loại bỏ túi cho món nhỏ.
- Điện thoại hoặc máy ảnh và một tấm vải trơn màu sáng làm nền.
- Găng tay vải hoặc găng nitrile; găng nitrile bám tốt hơn với đồ trơn như sứ, ngọc.
- Sổ và bút chì; bút chì không lem nếu lỡ dính nước.
Cầm và đặt món đồ cho an toàn
Quan sát nhiều thì cầm nhiều, và cầm nhiều là lúc dễ làm rơi. Luôn đặt món đồ trên bàn có lót vải dày, không quan sát trên đùi hay trên tay vịn ghế. Cầm bằng hai tay, đỡ ở thân và đáy, không nhấc bình bằng quai hay vành miệng, không nhấc lư bằng tai, vì quai và tai là chỗ hay đã từng gắn lại. Tháo nắp ra đặt riêng trước khi nghiêng thân. Món nặng thì nghiêng trên bàn chứ đừng nhấc lên cao. Làm ở chỗ trẻ nhỏ không chạy qua, và cất những chi tiết rời nhỏ như hạt khảm, mẩu sứt vào hộp có nắp ngay.
Ánh sáng: thẳng, xiên và xuyên
Cùng một món đồ, ba kiểu chiếu sáng cho ba thông tin khác nhau.
- Ánh sáng thẳng, tốt nhất là ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, không nắng gắt: để xem màu thật, men, gỉ.
- Ánh sáng xiên, đèn pin đặt gần như song song với bề mặt: làm hiện rõ vết xước, vết mài, chỗ dặm phẳng, chữ khắc mờ.
- Ánh sáng xuyên, chiếu đèn từ phía sau: với ngọc mỏng, sứ mỏng, giấy, cho thấy vết nứt bên trong, chỗ dày mỏng, chỗ bồi.
Chụp ảnh cả ba kiểu. Ảnh chiếu xiên thường là ảnh có ích nhất cho người thẩm định xem từ xa.
Vết mòn phải có lý do
Đây là nguyên tắc quan trọng nhất của việc tự quan sát. Đồ được dùng thật thì mòn ở chỗ được chạm: đáy bát mòn ở vòng chân đế, tay cầm mòn bóng ở chỗ ngón tay, đỉnh núm ấn mòn tròn, cạnh đồng xu mòn đều. Mòn có hướng, có độ đậm nhạt, có chỗ không chạm tới thì không mòn.
Mòn đúng chỗ
Hỏi: nếu món này được dùng như người ta nói, tay sẽ cầm vào đâu, nó sẽ chạm bàn ở đâu, nó sẽ cọ vào cái gì? Rồi nhìn xem có mòn đúng những chỗ đó không. Một lư hương dùng lâu năm thường mòn ở vành miệng do lau, ở chân do kéo đẩy trên bàn thờ, và có muội ở lòng.
Mòn đáng ngờ
Mòn đều khắp bề mặt, kể cả những chỗ lõm không tay nào chạm tới, là dấu hiệu mài nhân tạo. Xước song song cùng một hướng thường là giấy nhám hay bàn chải. Mặt đáy mòn nhiều mà đồ trang trí treo tường thì không có lý. Cách đồ đồng bị làm cũ có ở bài đồ đồng giả cổ và lời kể đào được.
Vết sửa: keo, dặm, hàn, thay chi tiết
Đồ cũ được sửa là chuyện bình thường, không làm món đồ mất ý nghĩa. Điều cần là biết nó đã được sửa, để không ai bán nó như đồ nguyên vẹn, và để người giữ sau không cầm vào chỗ yếu.
- Gốm sứ: đường keo dọc vết nứt, chỗ màu men hơi lệch, chỗ bóng khác hẳn xung quanh. Gõ nhẹ bằng móng tay, chỗ dặm thường nghe đục hơn.
- Đồ đồng: đường hàn, màu kim loại khác ở chân hay tai, ốc vít hiện đại.
- Đồ gỗ: đinh mới, keo công nghiệp, mảng gỗ màu khác, vân không liền.
- Ngọc, đá: vết nứt được trám, chỗ đánh bóng lại làm mất nét chạm.
Với gốm sứ đã vỡ, cách giữ mảnh và tìm người phục chế có ở bài gốm sứ cũ bị mẻ, vỡ.
Chỗ ghép: các phần có cùng một gốc không
Đồ nhiều phần như bình có nắp, lư có đế, tượng có bệ, hộp có khay, rất hay bị ghép: nắp của bình này đặt lên bình kia, đế gỗ làm sau cho tượng cũ, chân lư thay mới. Người trong nghề gọi những món này là đồ ghép. Đồ ghép không phải đồ giả, nhưng giá trị khác hẳn món còn nguyên bộ.
Dấu hiệu: màu men của nắp và thân lệch nhau, hoa văn không liền mạch, nắp lỏng hoặc chật, vết mòn ở miệng bình không khớp với vành nắp, đế gỗ có màu và cách làm khác hẳn thời với tượng. Với đồ đồng, so màu kim loại ở chỗ mòn của từng phần.
Sự nhất quán: phiếu kiểm năm mặt
Một món đồ thật thường nhất quán: chất liệu, cách làm, phong cách, dấu dùng và lời kể cùng kể một câu chuyện. Đồ đáng ngờ thường có một mặt "không ăn" với các mặt còn lại. Phiếu dưới đây giúp nhìn có hệ thống.
| Mặt | Câu hỏi | Ví dụ không khớp |
|---|---|---|
| Chất liệu | Chất liệu có hợp với thời và nơi được kể không | Lời kể đồ rất xưa mà có ốc vít, keo, nhựa |
| Cách làm | Dấu chế tác có hợp với kỹ thuật thời đó không | Nét chạm đều tăm tắp như máy trên món được kể là chạm tay |
| Phong cách | Hoa văn, dáng có hợp với nhau không | Dáng một kiểu, hoa văn kiểu khác hẳn |
| Dấu dùng | Mòn có đúng chỗ dùng không | Mòn đều khắp, kể cả chỗ không ai chạm |
| Lời kể | Lời kể có khớp bốn mặt trên không | "Của cụ cố" nhưng mọi dấu hiệu chỉ ra đồ mới gần đây |
Một ô "không khớp" chưa phải kết luận, nhưng là câu hỏi cần mang theo khi gặp người thẩm định.
Bụi, đất, gỉ và mùi
Bụi và đất tự nhiên đọng ở chỗ khó lau: khe hoa văn sâu, góc trong, mặt dưới. Bụi rải đều khắp, kể cả mặt dễ lau, hoặc đất bám như được trát lên, là dấu hiệu làm cũ. Đất dính chặt mà lau nước là trôi hết cũng đáng ngờ với món được kể là "đào lên".
Gỉ đồng tự nhiên thường có lớp, cứng, bám vào kim loại; gỉ giả có thể là màu phủ, cạo nhẹ ở góc khuất thấy lớp dưới khác hẳn. Đừng cạo ở chỗ dễ thấy. Mùi cũng là thông tin: mùi hoá chất, mùi sơn, mùi giấm nồng trên món được kể là cất lâu năm là điều nên ghi lại.
Các bước quan sát một món đồ
- Đặt món đồ trên vải sáng màu, chụp toàn cảnh sáu mặt dưới ánh sáng ban ngày.
- Đo kích thước chính và cân, ghi vào sổ.
- Xem từng phần bằng mắt thường, ghi màu, chất, tình trạng.
- Chiếu xiên đèn pin khắp bề mặt, chụp các vết xước, chỗ dặm, chữ mờ.
- Soi kính lúp ở chỗ mòn, chỗ nối, chân đế, vành miệng.
- Kiểm từng chỗ nối: nắp, đế, tai, quai, chân. Ghi chỗ nào nghi đã sửa hay ghép.
- Điền phiếu năm mặt, đánh dấu ô nào khớp, ô nào chưa rõ, ô nào không khớp.
- Viết ra ba đến năm câu hỏi cụ thể để mang theo khi gặp người thẩm định.
Một tình huống cụ thể: cặp lọ có nắp
Một gia đình có cặp lọ sứ có nắp, được nói là "đồ bộ của ông nội mua từ thời trước". Khi quan sát theo các bước trên, họ thấy: hai thân lọ cùng màu men, cùng hoa văn, mòn chân đế giống nhau; nhưng một chiếc nắp có men hơi xanh hơn, hoa văn trên núm khác nét vẽ, và nắp hơi lỏng. Đèn pin chiếu xiên còn cho thấy một đường keo mảnh quanh cổ một chiếc lọ.
Họ không kết luận gì, chỉ ghi lại: "nắp lọ phải có thể không cùng bộ; lọ trái có dấu gắn ở cổ". Khi mời người thẩm định, hai câu hỏi này được trả lời trong mười phút, thay vì cả buổi nghe kể chung chung. Ghi chép ấy được lưu vào hồ sơ nguồn gốc của món đồ, để người giữ sau không phải nhìn lại từ đầu.
Sai lầm thường gặp
- Lau rửa, đánh bóng món đồ trước khi quan sát, làm mất dấu mòn và bụi tự nhiên.
- Cạo thử gỉ hay men ở mặt chính.
- Nhấc đồ bằng quai, tai, nắp.
- Kết luận "giả" hay "thật" từ một dấu hiệu duy nhất.
- Chỉ chụp mặt đẹp, không chụp đáy, lòng và chỗ nối.
- Quên ghi vết hỏng có sẵn, về sau không biết vết nào mới có.
- Đưa món đồ cho người lạ cầm xem khi chưa chụp ảnh tình trạng.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Khi phiếu năm mặt có ô không khớp mà mình không giải thích được. Khi món đồ có thể có giá trị lớn và gia đình đang tính bán, chia hay hiến tặng. Khi cần xử lý vết nứt, gỉ lan, mối gắn bung, hãy tìm người làm bảo tồn, phục chế, đừng tự sửa. Và khi món đồ có thể là cổ vật thuộc diện quản lý, việc giữ hay mua bán cần hỏi luật sư hoặc cơ quan văn hoá. Tự quan sát giúp mình đến gặp họ với những câu hỏi rõ ràng, không thay được câu trả lời của họ.
Nếu sau khi tự xem, gia đình muốn bày thêm một món mới cạnh đồ cũ mà không lẫn lộn, có thể xem các linh vật mới làm ở Vật Phẩm Phong Thuỷ, và ghi rõ trong sổ món nào mới mua, mua ở đâu.