Các phép kiểm khoa học cho đồ cũ trong nhà: nhiệt phát quang, tia X, carbon phóng xạ, soi phổ làm được gì
Trả lời ngắn: mỗi phép kiểm khoa học chỉ trả lời một câu hỏi hẹp. Nhiệt phát quang ước lượng lần nung cuối của gốm và đất nung; huỳnh quang tia X đọc thành phần nguyên tố ở bề mặt kim loại, men; carbon phóng xạ ước lượng tuổi của vật liệu hữu cơ như gỗ, giấy, vải; soi phổ nhận ra ngọc bị bơm nhựa hay nhuộm màu; X-quang cho thấy mối ghép, chốt và chỗ sửa bên trong. Không phép nào một mình kết luận "đồ cổ thật" cho cả món. Chọn phép kiểm theo câu hỏi mình cần trả lời, hiểu rằng kết quả là xác suất và khoảng, rồi ghép với ý kiến người thẩm định và lý lịch món đồ.
Khoa học trả lời câu hỏi hẹp, không phán cả món đồ
Nhiều người nghĩ cứ mang món đồ vào phòng thí nghiệm là sẽ nhận về một tờ giấy ghi "thật" hay "giả". Thực tế khác hẳn. Phòng thí nghiệm đo một tính chất cụ thể của một phần cụ thể: tuổi lần nung của mẩu bột khoan ra từ đế bình, tỷ lệ đồng và thiếc ở một điểm trên thân lư, tuổi carbon của một sợi giấy cắt từ mép bức tranh. Từ con số ấy đến kết luận về cả món đồ là một bước suy luận, và bước ấy cần người hiểu cả khoa học lẫn đồ cổ.
Bài mời người thẩm định đồ cũ trong nhà nói về phần ý kiến của con người. Bài này nói về phần đo đạc: có những phép nào, mỗi phép hợp với chất liệu gì, và giới hạn của chúng nằm ở đâu, để người giữ đồ không bị choáng bởi những từ nghe rất khoa học.
Bảng tổng hợp các phép kiểm hay được nhắc
| Phép kiểm | Hợp với chất liệu | Trả lời câu gì | Có lấy mẫu không | Giới hạn chính |
|---|---|---|---|---|
| Kính lúp, kính hiển vi | Mọi chất liệu | Vết công cụ, vết mòn, bọt men, thớ gỗ | Không | Phụ thuộc người xem |
| Đèn tử ngoại | Gốm sứ, ngọc, sơn, giấy | Chỗ sửa, keo, sơn phủ, chất trám | Không | Chỉ là dấu hiệu, cần đối chiếu |
| Nhiệt phát quang | Gốm, đất nung | Khoảng thời gian từ lần nung cuối | Có, khoan lấy bột | Sai số rộng, có thể bị làm nhiễu |
| Huỳnh quang tia X | Kim loại, men, màu vẽ | Thành phần nguyên tố ở bề mặt | Thường không | Chỉ đo lớp ngoài, gỉ làm lệch số |
| Carbon phóng xạ | Gỗ, giấy, vải, xương, than | Khoảng tuổi của vật liệu hữu cơ | Có, mẫu nhỏ | Tuổi vật liệu, không phải tuổi chế tác |
| Soi phổ, đo chỉ số | Ngọc, đá quý | Loại khoáng, xử lý nhựa, nhuộm | Không | Không nói được tuổi chạm khắc |
| X-quang | Đồ đồng, gốm, tượng gỗ | Cấu trúc bên trong, chốt, mối ghép | Không | Cần thiết bị và người đọc phim |
Kính lúp, kính hiển vi và đèn tử ngoại: bước đầu, rẻ nhất
Trước mọi phép kiểm tốn kém, người có kinh nghiệm luôn bắt đầu bằng mắt, kính lúp và đèn. Dưới kính lúp, vết mòn tự nhiên thường nằm đúng chỗ tay cầm, chỗ chạm mặt bàn, và mòn theo hướng sử dụng. Vết làm cũ bằng giấy nhám hay bàn chải sắt thường đều khắp, có những đường xước song song. Bọt khí trong men, nét bút vẽ, vết dao trên gỗ đều kể chuyện cách món đồ được làm.
Đèn tử ngoại hữu ích với đồ đã qua sửa chữa. Keo, sơn dặm, chất trám thường phát quang khác với men hay chất liệu gốc, nên chỗ sửa hiện rõ trong phòng tối. Đây là cách nhanh để biết chiếc bình "nguyên vẹn" thực ra đã được gắn lại. Tuy vậy, mỗi chất phát quang một kiểu, và có loại sơn sửa được chọn để không phát quang, nên đèn tử ngoại chỉ cho dấu hiệu, không cho kết luận.
Nhiệt phát quang cho gốm và đất nung
Nguyên tắc nói gọn: khoáng vật trong đất sét tích luỹ năng lượng từ phóng xạ tự nhiên theo thời gian. Khi nung, năng lượng ấy được giải phóng, đồng hồ quay về số không. Đo lượng tích luỹ lại trong mẫu, người ta ước lượng được đã bao lâu từ lần nung cuối.
Để đo, phải khoan lấy một ít bột từ chỗ không tráng men, thường ở đế. Kết quả là một khoảng thời gian khá rộng, và độ chính xác phụ thuộc vào việc biết môi trường món đồ đã nằm. Có hai giới hạn người giữ đồ nên biết. Một là món đồ từng bị chiếu xạ nhân tạo có thể cho kết quả già hơn thật. Hai là đồ ghép: đế cổ gắn thân mới, nếu khoan đúng đế thì kết quả cổ mà cả món không cổ. Vì vậy, nơi làm cẩn thận thường lấy mẫu ở nhiều điểm. Đọc thêm về đế gốm ở bài đọc đế bình gốm sứ cũ trong nhà.
Huỳnh quang tia X: đọc thành phần bề mặt
Máy huỳnh quang tia X chiếu vào bề mặt và đọc các nguyên tố có mặt, như đồng, thiếc, chì, kẽm trong kim loại, hay các nguyên tố tạo màu trong men. Nhiều máy cầm tay đo được tại chỗ, không cần cắt mẫu.
Phép này hữu ích khi câu hỏi là "kim loại này là gì" hay "màu men này có chứa nguyên tố không hợp với thời kỳ được rao không". Ví dụ, nếu một màu được rao là của thời rất xa mà lại chứa thành phần chỉ phổ biến về sau, đó là dấu hiệu đáng hỏi lại. Nhưng phép đo chỉ chạm lớp ngoài cùng. Trên đồ đồng có gỉ, lớp gỉ có thành phần khác hẳn lõi kim loại; trên đồ mạ, máy đọc lớp mạ. Kết quả cũng không cho tuổi trực tiếp, chỉ cho dữ kiện để người hiểu biết suy luận.
Carbon phóng xạ cho gỗ, giấy, vải
Sinh vật sống hấp thụ carbon, trong đó có một phần carbon phóng xạ. Khi sinh vật chết, lượng ấy giảm dần theo một tốc độ đã biết. Đo phần còn lại, người ta ước lượng được khoảng tuổi của vật liệu.
Giới hạn quan trọng nhất: phép đo cho tuổi của vật liệu, không phải tuổi của món đồ. Một tấm gỗ cũ tháo từ nhà xưa có thể được khắc thành tượng mới; một tờ giấy cũ chưa viết có thể được dùng để vẽ tranh mới. Kết quả carbon lúc ấy cổ, nhưng món đồ không cổ. Kết quả cũng là một khoảng, và với một số giai đoạn, khoảng ấy rất rộng. Chi phí không nhỏ, mẫu cần lấy cẩn thận để không lẫn chất bẩn hiện đại.
Soi phổ và đo chỉ số cho ngọc, đá quý
Với ngọc và đá quý, phòng kiểm định đo chỉ số khúc xạ, tỷ trọng và soi phổ để biết đá là loại gì, có bị bơm nhựa, nhuộm màu hay không. Đây là lĩnh vực có quy trình khá chuẩn và nhiều phòng kiểm định làm được. Chi tiết đã có ở bài giám định ngọc cũ xác định được gì.
Điều cần nhắc lại: kiểm định đá nói đá gì và đã bị xử lý chưa, không nói chiếc ngọc bội được chạm vào thời nào. Một khối ngọc tự nhiên không xử lý vẫn có thể được chạm hôm qua.
X-quang: nhìn vào bên trong món đồ
Chụp X-quang cho thấy những gì mắt không thấy: tượng đồng đúc đặc hay rỗng, có lõi đất bên trong không, có chốt sắt nối các phần không; tượng gỗ có ghép nhiều khối không; bình gốm có chỗ gắn, chỗ trám không. Với đồ đồng, cách đúc thể hiện trong phim X-quang có khi nói nhiều về kỹ thuật làm đồ. Các bài về đồ đồng trong mục này nói về các dấu hiệu nhìn được từ bên ngoài, còn X-quang là cách xem phần bên trong.
Thiết bị X-quang cho đồ vật không phổ biến với người dùng thường. Một số cơ sở bảo tồn, bảo tàng hay đơn vị kiểm tra công nghiệp có thiết bị, nhưng không phải nơi nào cũng nhận đồ của cá nhân.
Chọn phép kiểm theo câu hỏi: các bước
- Viết rõ câu hỏi: mình muốn biết điều gì, ví dụ "bình này có bị gắn lại không" hay "lư này đồng gì".
- Bắt đầu từ phép không phá huỷ: kính lúp, đèn tử ngoại, ảnh chụp chi tiết.
- Hỏi ý kiến người thẩm định không mua bán: họ thường biết phép kiểm nào đáng làm và phép nào không cần.
- Cân nhắc giá trị so với chi phí: phép kiểm có thể tốn hơn giá trị thị trường của món đồ. Nếu chỉ để biết cho vui, có khi không cần.
- Hỏi kỹ về lấy mẫu: lấy ở đâu, bao nhiêu, có để lại dấu không, ai làm.
- Xin kết quả bằng văn bản có tên đơn vị, phương pháp, vị trí lấy mẫu, mô tả và ảnh món đồ.
- Lưu vào hồ sơ món đồ cùng giấy tờ khác, ghi rõ kết quả trả lời câu hỏi nào.
Hai tình huống cụ thể
Chiếc bình gốm được rao rất cổ: người bán đưa kết quả nhiệt phát quang cho thấy khoảng tuổi cổ. Người mua hỏi lại vị trí lấy mẫu thì chỉ có một điểm ở đế. Soi đèn tử ngoại thấy một vòng phát quang khác màu quanh chỗ nối đế với thân. Câu hỏi hợp lý lúc này không phải "kết quả có đúng không" mà là "kết quả đúng cho phần nào". Thiếu mẫu ở thân, tờ kết quả không đủ để nói cả bình cổ.
Chiếc lư đồng trong nhà: gia đình chỉ muốn biết lư bằng đồng thau hay đồng thanh để lau cho đúng cách. Không cần phép đo nào tốn kém: nhờ người thợ đồng quen nhìn màu ở chỗ mòn, hoặc nếu tiện thì đo nhanh bằng máy huỳnh quang tia X cầm tay ở một tiệm kim hoàn có máy. Câu hỏi nhỏ, phép đo nhỏ.
Đọc kết quả: ngôn ngữ của xác suất
Kết quả khoa học tử tế hiếm khi viết "chắc chắn". Người đọc sẽ gặp những cụm như "phù hợp với", "không loại trừ", "khoảng tuổi ước lượng", "không phát hiện". Mỗi cụm có nghĩa riêng:
- Phù hợp với: kết quả không mâu thuẫn với giả thuyết, nhưng không chứng minh nó.
- Không loại trừ: vẫn có khả năng khác.
- Khoảng tuổi: một dải năm, không phải một năm cụ thể.
- Không phát hiện: phép đo không thấy, có thể vì không có hoặc vì dưới ngưỡng đo.
Người bán biến "phù hợp với" thành "đã xác nhận" là đang nói quá lời của phòng thí nghiệm. Khi nghe ai nói quá như vậy, cứ xin bản kết quả gốc và tự đọc từng chữ.
Chi phí, rủi ro và chuyện lấy mẫu
Phép kiểm có lấy mẫu luôn để lại dấu, dù nhỏ. Với đồ có giá trị tình cảm lớn, nên hỏi mình có thật sự cần biết không. Chi phí thay đổi theo nơi làm và phép kiểm, bài này không nêu con số vì không có số chung đáng tin; hãy hỏi báo giá bằng văn bản trước. Gửi đồ đi xa để kiểm cũng có rủi ro vỡ, mất, nên đóng gói cẩn thận, chụp ảnh tình trạng trước khi gửi, và hỏi đơn vị nhận về trách nhiệm khi hư hỏng.
Sai lầm thường gặp
- Làm phép kiểm đắt trước khi hỏi người thẩm định xem có cần không.
- Tin một kết quả từ một điểm lấy mẫu như kết luận cho cả món.
- Đọc tuổi carbon của vật liệu thành tuổi chế tác.
- Để người bán tự chọn nơi kiểm và tự cầm mẫu đi.
- Không giữ bản kết quả gốc, chỉ giữ ảnh chụp màn hình.
- Cho phép lấy mẫu ở mặt đẹp, chỗ hoa văn, thay vì chỗ khuất.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Gần như luôn luôn, trước khi làm phép kiểm. Người thẩm định độc lập, cơ sở bảo tồn, khoa khảo cổ hay mỹ thuật ở các trường có thể cho biết phép kiểm nào phù hợp và nơi nào làm được. Nếu món đồ có thể là cổ vật thuộc diện được nhà nước quản lý, chuyện kiểm, giữ, mua bán còn liên quan quy định pháp luật về di sản văn hoá, nên hỏi luật sư hoặc cơ quan văn hoá địa phương trước khi làm gì.
Với đá quý và ngọc mua mới, nên chọn nơi bán chấp nhận cho mang đi kiểm định độc lập, ví dụ khi xem đá quý phong thuỷ ở Vật Phẩm Phong Thuỷ thì cứ hỏi trước chuyện kiểm định đi kèm.