Ngọc truyền đời trong nhà: gọi đúng tên loại đá trước khi gọi là "ngọc cổ"
Trả lời ngắn: trong giới đá quý, "ngọc" theo nghĩa hẹp gồm hai loại khoáng vật khác nhau là nephrite và jadeite (thường gọi là phỉ thuý). Còn trong tiếng Việt hằng ngày, chữ "ngọc" được dùng cho rất nhiều loại đá xanh, trắng, trong như serpentine, thạch anh, cẩm thạch nhuộm, thậm chí thuỷ tinh. Vì vậy, với một món ngọc truyền đời, câu hỏi đầu tiên không phải "cổ hay mới" mà là "đá gì". Câu trả lời chắc chắn cần phòng kiểm định đá quý; ở nhà chỉ quan sát và ghi chép.
Nhiều gia đình có một chiếc vòng, một mặt dây hay một miếng ngọc bội được truyền từ bà, từ mẹ. Có người bảo "ngọc cổ đấy", có người bảo "đá thường thôi". Bài này giúp đặt câu chuyện về đúng chỗ, để không thổi phồng mà cũng không coi nhẹ.
Chữ "ngọc" rộng hơn ta nghĩ
Trong văn hoá Á Đông, ngọc là biểu tượng của sự quý giá, thanh khiết, phẩm hạnh. Chữ này đi vào tên người, tên đồ vật, vào thành ngữ. Vì mang nghĩa đẹp như thế, nó cũng được dùng thoáng trong buôn bán: đá nào xanh, trong, mịn đều có thể được gọi là ngọc, thêm tên một vùng đất cho kêu. Điều này không có gì lạ, nhưng người giữ đồ cần biết để khi ghi sổ, khi chia đồ, khi định bán, mọi người hiểu cùng một nghĩa.
Nephrite và jadeite: hai loại ngọc theo nghĩa hẹp
| Nephrite | Jadeite (phỉ thuý) | |
|---|---|---|
| Nhóm khoáng vật | Nhóm amphibole | Nhóm pyroxene |
| Màu thường gặp | Trắng ngà, xanh rêu, xanh lục sẫm, đen, vàng nhạt | Xanh lục tươi, trắng, tím nhạt, vàng, đỏ, đen |
| Bề mặt khi đánh bóng | Bóng dầu, dịu | Bóng như thuỷ tinh hơn |
| Đặc điểm | Rất dai, khó vỡ | Cứng hơn, màu đa dạng |
Hai loại có cấu trúc khác nhau nhưng đều được gọi là ngọc từ lâu đời. Trong đồ ngọc cũ ở Trung Hoa và các vùng chịu ảnh hưởng, nephrite xuất hiện từ rất sớm; jadeite phổ biến muộn hơn. Đây là kiến thức chung, không giúp xác định tuổi của một món cụ thể.
Những loại đá hay được gọi là ngọc
- Serpentine: mềm hơn, màu xanh vàng hay xanh lục, dễ xước, rất hay được chạm thành đồ trang trí.
- Thạch anh: có loại màu xanh lấp lánh, có loại được nhuộm xanh để giống phỉ thuý.
- Cẩm thạch, đá vôi nhuộm: mềm, có khi nhuộm màu tươi, màu tập trung theo vân nứt.
- Thuỷ tinh: có thể thấy bọt khí tròn dưới kính lúp, cảm giác ấm tay nhanh.
- Nhựa và vật liệu tổng hợp: nhẹ, ấm, dấu khuôn ở mép.
Những loại này không phải "đồ giả" nếu được bán đúng tên. Một chiếc vòng serpentine của bà vẫn là gia bảo. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ gọi nó là phỉ thuý hay "ngọc cổ" để định giá.
Quan sát ở nhà: được gì và không được gì
Có thể làm những việc vô hại sau: soi đèn pin qua món ngọc để xem độ trong và cấu trúc bên trong, dùng kính lúp xem bề mặt có vết xước nhiều không, có bọt khí tròn không, màu có tập trung theo các đường nứt không. Ghi lại cảm nhận về độ nặng tay, độ mát khi chạm.
Không nên làm: cào thử bằng dao, bằng kính để thử độ cứng; hơ lửa xem có cháy không; nhỏ axit; ngâm nước nóng. Các "mẹo thử ngọc" trên mạng phần lớn hoặc không đáng tin, hoặc làm hỏng món đồ, hoặc cả hai. Ngay cả cảm giác "mát lạnh" hay "nặng tay" cũng chỉ là gợi ý, nhiều loại đá khác cũng mát và nặng.
Ghi sổ trung thực
Với món chưa kiểm định, hãy ghi theo lối mô tả: "vòng màu xanh lục nhạt, trong vừa, có vân trắng, đường kính trong khoảng bao nhiêu, gia đình gọi là vòng ngọc của bà, chưa kiểm định". Nếu sau này có kết quả kiểm định, ghi thêm tên loại đá, dấu hiệu xử lý, nơi kiểm định và số giấy. Đừng ghi "ngọc cổ" chỉ vì món đồ cũ và quý với nhà mình. Đời sau đọc được chữ "cổ" sẽ mang nó đi định giá theo một kỳ vọng không có căn cứ.
Khi mỗi người trong nhà gọi một tên
Chuyện thường gặp: người con cả gọi chiếc vòng là "ngọc Miến của mẹ", người con út gọi là "đá xanh", cháu nội lên mạng tra rồi bảo là "phỉ thuý đế vương". Lúc chưa chia đồ thì chẳng sao. Lúc chia đồ, mỗi cái tên kéo theo một mức giá trong đầu mỗi người, và cuộc bàn bạc trở thành tranh cãi. Thống nhất một cách gọi trung tính trong sổ gia bảo, kèm chú thích "chưa kiểm định", giúp cả nhà nói cùng một ngôn ngữ. Khi có kết quả kiểm định, mọi người cùng sửa theo, không ai phải mất mặt vì đã đoán sai.
Khi nào nên đem đi kiểm định
- Khi gia đình định bán, chia tài sản hoặc mua bảo hiểm.
- Khi có người trả giá cao bất thường hoặc chê thấp bất thường.
- Khi định đeo hằng ngày và muốn biết món đồ có được xử lý bằng nhựa hay nhuộm không, vì điều đó ảnh hưởng cách giữ.
Nếu chỉ để giữ làm kỷ vật, không có kế hoạch mua bán, thì không bắt buộc. Câu chuyện của bà không cần giấy chứng nhận.
Ngọc chợ của bà vẫn là gia bảo
Nhiều chiếc vòng được bà mua ở chợ, ở hội chùa, với giá bình thường của thời đó. Kết quả kiểm định có thể cho thấy đó không phải phỉ thuý, và điều đó chẳng làm chiếc vòng kém đi trong lòng con cháu. Ngược lại, biết rõ chất liệu còn giúp giữ đúng cách: đá mềm thì tránh va chạm hơn, đá có nhuộm thì tránh hoá chất và nắng gắt. Ai muốn tìm hiểu thêm để so sánh với các món mới có nguồn gốc rõ ràng có thể xem nhóm ngọc phỉ thuý, nơi chất liệu được ghi cụ thể, như một cách luyện mắt trước khi đọc lại đồ của nhà mình.