Nhận ra tiền cổ đúc lại và gỉ giả: chữ mờ, kích thước co, vành thô và những đồng giống nhau quá mức
Trả lời ngắn: tiền cổ đúc lại thường được làm bằng cách ép một đồng thật vào khuôn cát hay khuôn khác rồi đúc ra đồng mới. Vì kim loại co lại khi nguội, đồng đúc lại thường nhỏ hơn đồng gốc một chút, chữ và vành mờ hơn, bề mặt có thể có bọt khí, rỗ, ba via. Gỉ giả thường phủ đều, bám nổi, có khi bong thành vảy. Một lô nhiều đồng giống nhau tới cả vết lỗi nhỏ là dấu hiệu đáng ngờ. Những dấu hiệu này giúp chậm lại, còn kết luận nên để người có kinh nghiệm xem tận tay.
Tiền đồng là mảng đồ cũ dễ làm giả nhất: nhỏ, đơn giản, kim loại rẻ, kỹ thuật đúc không phức tạp. Những đồng tiền nổi tiếng, được nhắc nhiều trên báo, trên mạng, lại là những đồng bị làm giả nhiều nhất.
Đúc lại là gì
Thời xưa, tiền đồng được đúc từ khuôn mẫu, mỗi lần đúc cho ra nhiều đồng. Người làm giả ngày nay có thể dùng chính một đồng thật để làm khuôn, rồi đúc ra đồng mới bằng hợp kim tương tự. Đồng mới mang đúng hình dáng, đúng chữ của đồng gốc, chỉ khác ở những chi tiết mà quá trình đúc lại làm mất đi. Ngoài ra còn có đồng làm hoàn toàn mới theo hình mẫu trong sách, và đồng cũ thật bị khắc sửa chữ để biến thành loại hiếm hơn.
Kích thước co và độ sắc của chữ
Khi kim loại nóng chảy nguội đi trong khuôn, nó co lại một chút. Vì vậy, đồng đúc lại từ khuôn lấy theo đồng thật thường nhỏ hơn đồng gốc một ít, chênh lệch nhỏ nhưng đo được bằng thước kẹp. Mỗi lần đúc lại, chi tiết lại mờ thêm: nét chữ tròn mềm, góc nét không sắc, vành trong vành ngoài thấp và thô hơn. Người sưu tầm có kinh nghiệm thường so đồng nghi ngờ với đồng thật đã được xác nhận cùng loại, đo đường kính, độ dày, cân nặng, rồi mới nhận định.
Bề mặt và dấu vết đúc
- Bọt khí, lỗ rỗ li ti trên mặt chữ hoặc nền, nhất là đồng đúc vội.
- Ba via, gờ kim loại thừa ở mép hay trong lỗ vuông chưa được dũa.
- Mép ngoài dũa bằng máy, các vết dũa thẳng đều song song.
- Màu kim loại bên dưới gỉ quá mới, vàng sáng hoặc đỏ hồng đều.
Đồng tiền cũ thật cũng có thể có rỗ và ba via do kỹ thuật đúc thời xưa. Chỉ một dấu hiệu không đủ để kết luận; cần nhìn tổng thể.
Gỉ giả trên tiền đồng
Gỉ thật hình thành chậm, theo điều kiện từng nơi, thường không đều: chỗ dày chỗ mỏng, có khi ăn vào kim loại, bám chặt. Gỉ giả tạo bằng hoá chất hay chôn đất ngắn ngày thường có những đặc điểm:
- Màu xanh hay đỏ đều trên khắp đồng tiền, cả hai mặt giống nhau.
- Bám nổi trên bề mặt, cạo nhẹ bằng móng tay bong ra để lộ kim loại sáng.
- Lấp đầy cả lòng chữ một cách đều đặn, che bớt nét.
- Có mùi hoá chất, hoặc đất bám dính như trộn keo.
Đừng thử bằng cách ngâm, cạo trên đồng tiền chưa rõ thật giả; nếu là đồng thật, mình vừa làm hỏng nó.
Những đồng giống nhau quá mức
Tiền cổ đúc thời xưa, dù cùng một lò, mỗi đồng vẫn có những khác biệt nhỏ về vết đúc, độ mòn, màu gỉ. Một lô tiền "đào được" mà nhiều đồng giống hệt nhau, tới cả vết rỗ ở cùng một vị trí, rất có thể được đúc từ cùng một khuôn mới. Người bán đưa ra nhiều đồng hiếm cùng lúc, với câu chuyện "cả hũ tiền đào được", càng nên dè chừng, vì đồng hiếm thì vốn không nhiều.
Câu chuyện đi kèm
Giống như đồ đồng, tiền giả thường được bán bằng câu chuyện: hũ tiền đào khi làm móng nhà, xâu tiền của cụ để lại, người bán cần tiền gấp. Thêm vào đó là lối giục mua nhanh, chỉ cho xem ảnh, không cho mang đi hỏi. Với tiền cổ, có thêm kiểu "bán kèm giấy chứng nhận" từ nơi không rõ. Nếu câu chuyện "đào được" là thật, món đồ còn có thể thuộc diện cổ vật phải khai báo theo pháp luật về di sản; mua bán đồ như vậy có rủi ro pháp lý, nên hỏi luật sư trước.
Âm thanh, nam châm và những "mẹo thử" trên mạng
Trên mạng có nhiều mẹo như thả đồng tiền xuống bàn nghe tiếng, thử nam châm, liếm thử, hơ lửa. Thử nam châm thì vô hại và loại trừ được đồng có lõi sắt. Còn lại, tiếng kêu khác nhau theo hợp kim, độ dày, độ gỉ, không phân biệt được thật giả; hơ lửa thì làm hỏng bề mặt. Người làm giả cũng đọc những mẹo ấy và đã điều chỉnh từ lâu. Không có mẹo nhanh nào thay được việc so sánh tỉ mỉ với đồng thật đã được xác nhận.
Người giữ đồ nên làm gì
- Đo đường kính, độ dày bằng thước kẹp, cân bằng cân tiểu ly, ghi vào sổ.
- Chụp rõ hai mặt dưới ánh sáng xiên để thấy độ sắc của chữ.
- So sánh với ảnh và số đo của đồng cùng loại trong sách chuyên khảo hoặc bộ sưu tập có lý lịch.
- Hỏi ý kiến người sưu tầm lâu năm hoặc hội nhóm uy tín, cho họ xem tận tay nếu được.
- Ghi "chưa xác định thật giả" cho tới khi có ý kiến đáng tin.
Tiền đúc lại cũng có chỗ đứng
Không phải đồng đúc lại nào cũng là đồ lừa. Có những đồng được đúc phỏng để làm vật phẩm, để trang trí, để treo theo phong tục, và được bán đúng là đồ mới. Chúng chỉ trở thành vấn đề khi bị gọi là tiền cổ. Ai cần tiền đồng cho việc treo, việc cúng theo phong tục mà không bận chuyện sưu tầm có thể chọn các món được ghi rõ là đúc mới trên trang Vật Phẩm Phong Thuỷ.