Tiền cổ trong phong tục Việt: tiền chôn móng nhà, gieo quẻ, buộc tay trẻ, cưới hỏi, tang lễ và cách giữ

Trả lời ngắn: nhiều đồng tiền cổ trong nhà Việt không còn là tiền để tiêu mà đã thành vật phong tục: đặt dưới móng, chân cột khi làm nhà, dùng gieo quẻ xin âm dương, buộc vòng tay hay khâu vào đồ trẻ nhỏ, đi theo lễ vật cưới hỏi, theo nghi thức tang ma, hay nằm trong phong bao mừng tuổi. Phần lớn đây là quan niệm dân gian, khác nhau theo vùng và theo nhà; giá trị của chúng nằm ở câu chuyện gia đình hơn là ở giá bán. Khi tìm thấy tiền khi sửa nhà, dừng lại, chụp ảnh, hỏi người lớn; nếu nghi là cổ vật thì hỏi cơ quan văn hoá hoặc luật sư trước khi mua bán.

Các bài khác về tiền cổ của Bảo Khí nói chuyện đọc chữ, nhận ra đồ đúc lại, cất giữ và sưu tầm. Bài này nhìn đồng tiền từ một phía khác: đồng tiền như một vật trong đời sống nghi lễ. Vì sao xâu tiền nằm dưới chân cột nhà, vì sao bà giữ hai đồng xu riêng để xin keo, vì sao cổ tay em bé đeo một đồng tiền buộc chỉ đỏ. Hiểu chúng giúp gia đình giữ đúng, nói đúng với con cháu, và không bị người ngoài thổi phồng thành bảo vật.

Quan niệm, ghi chép và điều kiểm chứng được

Khi nói về phong tục, cần tách ba lớp. Lớp thứ nhất là quan niệm dân gian: điều nhiều người tin và làm theo, truyền miệng, khác nhau theo vùng. Lớp thứ hai là ghi chép: những gì sách về phong tục, khảo cứu dân tộc học, gia phả hay văn bản cũ ghi lại. Lớp thứ ba là điều kiểm chứng được: đồng tiền này là tiền gì, đúc thời nào, nằm ở đâu trong nhà, ai đặt. Bài này cố gắng nói rõ mỗi điều thuộc lớp nào, và không khẳng định phong tục nào mang lại phúc hay hoạ.

Tiền khi làm nhà: dưới móng, chân cột, trên xà

Nhiều gia đình kể lại tục đặt tiền khi động thổ, đổ móng, dựng cột cái hoặc cất nóc, với mong ước nhà vững, đủ đầy. Tiền có thể được đặt dưới chân cột, gói trong giấy đỏ gác trên xà, chôn ở góc móng. Cách làm khác nhau theo vùng và theo thầy cúng của từng nơi, nên không có một chuẩn chung để đối chiếu.

Hệ quả thực tế là khi sửa nhà cũ, đặc biệt nhà gỗ, nhà có cột kê đá, người thợ đôi khi tìm thấy một xâu tiền hay một gói nhỏ. Đây là lúc cần làm đúng thứ tự:

1. Dừng việc ở chỗ đó, không để thợ tiện tay bỏ túi hay vứt vào đống phế liệu.
2. Chụp ảnh nguyên vị trí trước khi nhấc lên: chỗ nào, sâu bao nhiêu, gói bằng gì.
3. Nhấc nhẹ, giữ nguyên cả vật bọc như giấy, vải, hộp, vì chúng là một phần câu chuyện.
4. Hỏi người lớn trong nhà và người làm nhà năm xưa nếu còn: ai đặt, dịp nào.
5. Ghi vào sổ cùng ảnh. Nhiều gia đình đặt lại đúng chỗ cũ sau khi sửa, có nhà đặt thêm đồng mới; đó là lựa chọn theo lệ nhà mình.
6. Nếu thứ tìm thấy nhiều, lạ, hoặc nằm sâu trong đất như một hũ tiền chôn, dừng lại và hỏi cơ quan văn hoá địa phương hoặc luật sư, vì đồ phát hiện trong lòng đất có thể chịu quy định pháp luật riêng.

Một lưu ý về an toàn: khi tháo cột, đào móng nhà cũ để tìm hay đặt lại tiền, phải hỏi người có chuyên môn về kết cấu. Không vì một gói tiền mà nhấc chân cột đang chịu lực.

Tiền gieo quẻ, xin âm dương

Ở nhiều đình, chùa, miếu và cả trên bàn thờ trong nhà, người ta dùng đồng tiền để xin âm dương: tung hai đồng, xem mặt sấp ngửa để biết lời xin được hay chưa. Có nhà giữ riêng một cặp tiền cổ cho việc này qua nhiều đời, đặt trong đĩa nhỏ trên bàn thờ. Những đồng này thường mòn nhẵn vì tay cầm, có khi một mặt được đánh dấu.

Với gia đình, cặp tiền này có giá trị kỷ niệm lớn: nó là vật người ông, người bà cầm trong những lúc quan trọng. Giữ cả cặp, không tách ra, không đánh bóng, ghi lại ai đã dùng. Đây là quan niệm và thực hành tín ngưỡng; bài này không bàn chuyện đúng sai của kết quả gieo quẻ.

Tiền buộc tay, khâu áo, đeo cổ cho trẻ nhỏ

Ở một số nơi có tục buộc một đồng tiền cổ vào cổ tay, cổ chân hay khâu vào mũ, áo trẻ nhỏ, với mong ước giữ cho trẻ bình an. Những đồng tiền này hay được giữ lại sau khi trẻ lớn, thành kỷ vật thời thơ ấu.

Điều cần nói rõ là an toàn. Đồng tiền là vật nhỏ trẻ có thể tháo ra và nuốt; dây buộc quanh cổ có thể gây siết. Nếu gia đình muốn giữ tục này, buộc chắc vào cổ tay bằng dây mềm, kiểm tra hằng ngày, không đeo dây quanh cổ trẻ khi ngủ, và không để đồng tiền rời trong tầm tay trẻ. Khi trẻ có dấu hiệu nuốt phải vật lạ, đưa đi cơ sở y tế ngay. Đồng tiền cũ có thể bám bẩn, gỉ; với trẻ hay ngậm mút đồ vật, tốt hơn cả là cất đồng tiền làm kỷ vật thay vì đeo.

Tiền trong lễ cưới hỏi

Trong lễ vật cưới hỏi ở nhiều nơi có tiền: tiền nạp tài, tiền mừng, tiền đặt trong mâm lễ, có nơi có cả tiền đồng cổ đi kèm với ý nghĩa đủ đầy. Theo thời gian, những đồng tiền này được cô dâu hay gia đình giữ lại. Nếu nhà có đồng tiền gắn với đám cưới của ông bà, cha mẹ, hãy ghi rõ: đám cưới của ai, năm nào, tiền nằm trong lễ vật nào. Một đồng tiền bình thường trở thành gia bảo nhờ đúng những dòng ghi chú đó.

Tiền trong lễ tang

Các ghi chép về tang lễ truyền thống có nhắc tục đặt tiền và gạo vào miệng người mất trong lễ khâm liệm, cũng như tiền rải hay tiền đặt theo quan tài ở một số nơi. Cách làm và ý nghĩa khác nhau theo vùng, theo tôn giáo và theo thời kỳ.

Với người giữ đồ, điều quan trọng là thái độ. Những đồng tiền gắn với tang lễ của người thân nên được giữ trang trọng hoặc theo lệ nhà mình, không đem ra mua bán. Với tiền được rao là "tiền trong mộ", "tiền theo người xưa", nên hiểu rằng đồ lấy từ mộ có thể vi phạm pháp luật và đạo đức, còn lời rao nhiều khi chỉ là câu chuyện bịa để tăng giá. Bài nhận ra tiền cổ đúc lại và gỉ giả nói thêm về những câu chuyện đi kèm đồ bán.

Tiền mừng tuổi, tiền phong bao giữ lại

Nhiều người giữ lại tờ tiền mừng tuổi đầu tiên, đồng xu trong phong bao bà cho, tờ tiền mới in mà ông mang về dịp Tết. Đó là kỷ vật đời thường nhất, cũng dễ mất nhất vì ai cũng nghĩ nó "không có giá". Giữ cả phong bao nếu còn, ghi người cho, năm nào, dịp gì. Tiền giấy thì cất theo cách bài tiền giấy cũ trong nhà đã hướng dẫn, đừng để trong phong bao giấy đỏ phai màu lâu năm vì màu có thể loang sang tờ tiền.

Xâu tiền trên bàn thờ và dưới bát hương

Có nhà đặt xâu tiền hay vài đồng tiền dưới bát hương khi bốc bát hương, có nhà treo xâu tiền trên bàn thờ, ở cửa. Phần lớn tiền dùng cho mục đích này hiện nay là tiền đúc mới, như đã nói trong bài tiền xu treo, tiền ngũ đế trong nhà. Khi bát hương cũ được hoá hay thay, những đồng tiền bên dưới nên được xử lý theo lệ nhà và theo hướng dẫn của người lo việc lễ; nếu lẫn đồng cổ thật, có thể giữ lại và ghi vào sổ.

Bảng tổng hợp: tục lệ, bản chất và cách giữ

Khi tiền phong tục bị thổi thành bảo vật

Vì tiền gắn với phong tục nên rất dễ được gán thêm sức mạnh: "tiền trấn trạch trăm năm", "tiền đã yểm, giữ là giàu", "tiền dưới móng đình cổ, rất linh". Những lời này thường xuất hiện cùng một mức giá cao bất thường, lời giục mua, hoặc lời dặn đừng nói với ai. Đó là cách bán hàng gieo hy vọng hoặc gieo nỗi lo, không phải thông tin về đồng tiền. Một đồng tiền đặt dưới móng nhà mình có giá trị vì nó là của nhà mình, không phải vì nó mang phép. Một đồng tiền bán kèm câu chuyện "dưới móng đình cổ" thì cần hỏi lại: nếu đúng, ai cho phép lấy ra; nếu không đúng, câu chuyện bịa đó đáng giá bao nhiêu.

Ví dụ: sửa nhà gỗ, thấy xâu tiền ở chân cột

Hình dung một gia đình sửa lại căn nhà gỗ ba gian ông nội dựng. Khi kê lại chân cột cái, người thợ thấy một gói giấy đỏ đã mục, bên trong là một xâu tiền đồng nhỏ. Người con dừng việc, chụp ảnh nguyên chỗ, gói cả xâu tiền lẫn mảnh giấy vào túi vải. Hỏi bác cả, bác nhớ ngày dựng nhà ông có mời thầy cúng và đặt tiền ở bốn chân cột. Đọc chữ trên vài đồng, thấy lẫn nhiều triều khác nhau, tức là tiền ông gom từ trong nhà chứ không phải một bộ đặc biệt.

Sau khi sửa, gia đình đặt lại xâu tiền vào chỗ cũ theo lời bác cả, giữ lại một đồng làm kỷ niệm cho sổ gia bảo, kèm ảnh và lời kể. Cả quá trình không ai hỏi giá, và cũng không cần. Ba chân cột còn lại, gia đình quyết định không tháo ra tìm, vì việc đó cần người có chuyên môn về kết cấu và không đáng để đánh đổi sự vững chãi của căn nhà.

Sai lầm thường gặp

• Để thợ tự xử lý đồ tìm thấy khi sửa nhà.
• Vứt giấy, vải bọc vì "mục rồi", mất dấu vết duy nhất của dịp đặt tiền.
• Cho trẻ nhỏ đeo đồng tiền rời, dây quanh cổ khi ngủ.
• Mua tiền được rao là "tiền trấn trạch", "tiền trong mộ" với giá cao.
• Tháo cột, đào móng nhà cũ để tìm tiền mà không hỏi người có chuyên môn về kết cấu.
• Coi mọi đồng tiền phong tục là đồ cổ có giá; phần lớn là tiền phổ thông hoặc đúc mới.

Khi nào cần người có chuyên môn

• Tìm thấy hũ tiền, nhiều tiền trong lòng đất khi đào móng: cơ quan văn hoá địa phương và luật sư.
• Muốn đọc chữ, xác định tiền thời nào: người có kinh nghiệm về tiền cổ, hội nhóm sưu tầm có uy tín.
• Muốn tìm hiểu phong tục của vùng mình: người lớn tuổi trong họ, sách khảo cứu phong tục, người làm nghiên cứu văn hoá.
• Sửa nhà cũ có đụng tới cột, móng: thợ có kinh nghiệm và kỹ sư kết cấu.
• Trẻ nuốt phải đồng xu: cơ sở y tế ngay.

Ghi đồng tiền phong tục vào sổ gia bảo

Với tiền phong tục, dòng quan trọng nhất trong sổ không phải tên triều hay số đo, mà là: tìm thấy ở đâu, gắn với dịp nào, ai đặt, ai kể lại. Ghi kèm bản đọc chữ nếu có, theo cách bài tiền đồng các triều trong nhà hướng dẫn. Nếu gia đình muốn tiếp tục một tục lệ, ví dụ đặt tiền khi làm nhà mới, mà không muốn dùng đồng cổ của ông bà, có thể chọn tiền đúc mới trong nhóm vật phẩm may mắn và ghi rõ trong sổ đó là đồng mới, đặt ngày nào, để đời sau khỏi nhầm thành đồ cổ.

Câu hỏi thường gặp