Tiền Đông Dương, xu bạc và tiền xu nước ngoài trong nhà: nhận diện, cảnh giác hàng giả, cất đúng cách

Trả lời ngắn: ngoài tiền đồng lỗ vuông, hộp tiền trong nhà người Việt hay có xu thời Đông Dương thuộc Pháp, đồng bạc lớn, xu nhôm của các thời kỳ sau, và tiền xu nước ngoài do người thân mang về. Cách làm đúng là tách theo nhóm và theo kim loại, so kích thước, khối lượng với tài liệu tra cứu, và dè dặt với đồng bạc lớn vì đây là loại bị làm giả rất nhiều. Không cạo, không nhỏ axit, không đánh bóng. Chuyện mua bán kim loại quý, ngoại tệ hay mang tiền cổ ra nước ngoài thì hỏi luật sư.

Các bài trước về tiền cổ của Bảo Khí tập trung vào tiền đồng lỗ vuông, tiền đúc lại, tiền ngũ đế và tiền giấy. Nhưng khi mở chiếc hộp thiếc của ông bà, thứ nằm lẫn trong đó thường đa dạng hơn: một vài đồng xu có lỗ tròn giữa, một đồng bạc to nặng tay có hình người phụ nữ ngồi, mấy đồng xu nhôm nhẹ như giấy, vài đồng tiền có chữ lạ của một nước xa. Bài này dành cho chiếc hộp lẫn lộn đó.

Những gì thường có trong một hộp tiền gia đình

Hộp tiền của một gia đình là một lát cắt lịch sử của chính gia đình đó: tiền được giữ lại vì kỷ niệm, vì tiếc, vì đổi tiền mà chưa kịp tiêu, vì người thân đi xa mang về. Có thể chia thành vài nhóm lớn: tiền đồng lỗ vuông các triều, tiền thời Đông Dương thuộc Pháp, tiền của các thời kỳ sau ở hai miền, tiền xu hiện đại, tiền nước ngoài, và những đồng xu lưu niệm, đồng xu đúc mới làm đồ phong tục. Mỗi nhóm có cách nhận diện và cách cất khác nhau.

Tiền thời Đông Dương thuộc Pháp

Trong thời Pháp thuộc, ở Đông Dương lưu hành hệ tiền riêng gồm đồng bạc và các đơn vị nhỏ hơn. Những đồng thường gặp trong nhà:

• Xu đồng có lỗ tròn ở giữa: đồng xu nhỏ bằng hợp kim đồng, có lỗ tròn, hai mặt có chữ Pháp và có khi có chữ Hán. Lỗ tròn giúp xâu thành chuỗi như tiền lỗ vuông quen thuộc.
• Hào, các đồng giá trị nhỏ: có thời kỳ bằng bạc, có thời kỳ bằng kim loại thường.
• Đồng bạc lớn: to, nặng tay, một mặt có hình người phụ nữ ngồi, dân gian nhiều nơi quen gọi là bạc con đầm.
• Xu bằng kim loại rẻ: trong những năm khó khăn có những đồng xu làm bằng kim loại rẻ như kẽm, nhôm, nhẹ và dễ mục.

Năm đúc, kim loại và kích thước chính xác của từng loại nên tra trong sách tham khảo về tiền Đông Dương hoặc catalog tiền xu thế giới, không nên dựa vào trí nhớ của người bán. Bài này chỉ giúp nhận ra nhóm.

Xu nhôm và tiền xu các thời kỳ sau

Sau thời Đông Dương, mỗi giai đoạn và mỗi miền có tiền xu riêng. Nhiều nhà ở miền Bắc còn giữ những đồng xu nhôm rất nhẹ, mỏng; nhiều nhà ở miền Nam còn những đồng xu bằng hợp kim của thời trước. Rồi đến tiền xu phát hành gần đây. Phần lớn các đồng này được phát hành với số lượng lớn, giá trị sưu tầm thường khiêm tốn, nhưng giá trị kỷ niệm lại rất rõ: đó là tiền ông bà dùng đi chợ, tiền cha mẹ cho con mua quà.

Xu nhôm mềm, dễ trầy, dễ móp, dễ bị ăn mòn thành bột trắng khi ẩm. Đừng để chung với đồng tiền cứng hơn trong một túi lắc qua lắc lại.

Tiền xu nước ngoài người thân mang về

Người đi học, đi làm, đi công tác nước ngoài thường mang về vài đồng xu còn thừa. Theo thời gian, chúng trở thành kỷ vật của chuyến đi. Giá trị sưu tầm của phần lớn những đồng này không cao, nhưng câu chuyện thì đáng ghi: ai mang về, từ nước nào, năm nào. Ghi lại ngay khi người mang về còn nhớ. Với những đồng có hình người, hình biểu tượng tôn giáo của nước khác, trưng bày tôn trọng như mọi hình ảnh tôn giáo.

Đồng bạc trong nhà và đồ làm từ đồng bạc

Đồng bạc lớn từng là một cách để dành của cải. Ở một số vùng, đồng bạc cũ được dùng làm khuy áo, gắn lên trang phục, làm vòng, làm dây đeo. Những món này vừa là tiền, vừa là trang sức, vừa là đồ văn hoá. Nếu nhà có trang sức gắn đồng bạc, đừng tháo đồng bạc ra để "bán riêng cho được giá": món trang sức nguyên vẹn mang câu chuyện văn hoá mà từng đồng bạc rời không có.

Bạc để lâu thường xỉn đen hoặc ngả vàng nâu. Lớp xỉn này là phản ứng tự nhiên của bạc với không khí. Với đồng tiền, giới sưu tầm thường quý lớp màu tự nhiên đều và không ưa những đồng bị đánh bóng sáng loáng.

Đồng bạc làm giả: phổ biến hơn ta nghĩ

Đồng bạc lớn thời Đông Dương là một trong những loại tiền bị làm giả nhiều nhất ở chợ đồ cũ, chợ du lịch. Hàng giả có thể làm bằng hợp kim rẻ mạ trắng, bằng bạc pha thấp, hoặc đúc lại từ đồng thật nên trông rất giống. Bảng dưới đây không phải công cụ kết luận, chỉ là những chỗ nên chậm lại.

Những đồng giống nhau quá mức, cùng một kiểu "cũ", là dấu hiệu chung của hàng làm hàng loạt, như bài nhận ra tiền cổ đúc lại và gỉ giả đã giải thích với tiền đồng.

Thử ở nhà: được gì và không được gì

Những việc làm được, không hại đồ:

• Đo đường kính, độ dày bằng thước kẹp; cân bằng cân tiểu ly chia tới phần mười gam; so với catalog.
• Thử nam châm: bạc không hút nam châm. Nhưng nhiều hợp kim làm giả cũng không hút, nên nam châm chỉ loại được hàng có sắt.
• Quan sát dưới kính lúp và đèn chiếu xiên: chữ, hình, vành, dấu vết đúc.
• So ảnh với ảnh đồng thật trong sách, trong các bộ sưu tập có uy tín.

Những việc không nên làm: cạo mép xem lõi, nhỏ axit thử bạc, cắn, gõ hai đồng vào nhau để nghe tiếng ngân, đốt nóng. Những cách này làm hỏng bề mặt vĩnh viễn, có cách còn nguy hiểm cho người làm, và không cho kết luận chắc chắn. Muốn biết hàm lượng bạc, cần người có thiết bị phân tích không phá huỷ.

Bảng phân nhóm cho hộp tiền lẫn lộn

Các bước phân loại một hộp tiền lẫn lộn

1. Trải một tấm khăn tối màu trên bàn, dưới ánh sáng ban ngày. Đổ hộp ra nhẹ nhàng, không xóc mạnh.
2. Chụp ảnh toàn bộ trước khi động tay, kể cả chiếc hộp.
3. Cầm từng đồng ở mép, tách sơ theo kim loại: vàng nâu, trắng bạc, trắng xám nhẹ.
4. Trong từng nhóm kim loại, tách tiếp theo hình dạng: lỗ vuông, lỗ tròn, không lỗ, to, nhỏ.
5. Với đồng bạc lớn, đo, cân, ghi số liệu, đặt mỗi đồng một ô riêng.
6. Ghi số lượng từng nhóm, chụp mỗi nhóm một ảnh.
7. Hỏi người lớn trong nhà về nguồn gốc từng nhóm: ai giữ, vì sao giữ.
8. Cất theo nhóm, mỗi nhóm một túi hoặc ô có nhãn.

Ví dụ: chiếc hộp thiếc trong tủ của ông

Hình dung một hộp thiếc khoảng hai trăm đồng tiền. Sau khi phân loại theo các bước trên, gia đình có: hơn một trăm đồng tiền lỗ vuông, khoảng ba chục xu đồng có lỗ tròn chữ Pháp, bốn đồng bạc lớn, một nhúm xu nhôm, mười mấy đồng xu nước ngoài và vài đồng xu đúc mới có chữ "chiêu tài".

Bốn đồng bạc lớn được đo, cân: ba đồng khớp khá sát với số liệu trong một catalog, một đồng nhẹ hơn hẳn, chữ mờ đều, vành có đường ráp khuôn. Gia đình ghi đồng này là "nghi làm giả" thay vì vứt hay bán, vì nó vẫn là một phần câu chuyện của chiếc hộp: có lẽ ông từng mua nhầm. Xu nước ngoài được cô út nhận ra là tiền mang về sau chuyến đi học ở nước ngoài nhiều năm trước; câu chuyện được ghi ngay. Xu nhôm có vài đồng nổi bột trắng, được tách riêng và cất ở chỗ khô hơn.

Sai lầm thường gặp

• Đánh bóng đồng bạc cho sáng để "đẹp hơn". Giới sưu tầm coi đó là làm hỏng đồng tiền.
• Để chung xu nhôm mềm với đồng bạc nặng trong một túi.
• Mua thêm đồng bạc "cho đủ bộ" ở chợ du lịch mà không đo, không cân.
• Tháo đồng bạc khỏi trang sức truyền thống để bán lẻ.
• Vứt tiền xu hiện đại vì "không có giá", mất luôn câu chuyện đi kèm.
• Thử bạc bằng axit, bằng lửa, bằng cách cạo.

Khi nào cần người có chuyên môn

Khi muốn biết đồng bạc là thật hay giả và hàm lượng bạc, cần người có kinh nghiệm hoặc nơi có thiết bị phân tích không phá huỷ. Khi muốn biết giá trị sưu tầm, hỏi nhiều người trong các hội nhóm có uy tín và tra catalog, không tin một lời phán. Khi định mua bán số lượng lớn đồng bạc, kim loại quý, tiền nước ngoài, hoặc mang tiền cổ ra nước ngoài, hỏi luật sư vì có thể có quy định về kim loại quý, ngoại hối và di sản văn hoá.

Ghi hộp tiền vào sổ gia bảo

Một hộp tiền được ghi chép tốt có: ảnh toàn bộ, số lượng từng nhóm, số đo và khối lượng các đồng lớn, ghi chú đồng nào nghi làm giả, và câu chuyện của từng nhóm. Với tiền đồng lỗ vuông, cách đọc chữ đã có ở bài tiền đồng các triều trong nhà; cách cất từng đồng ở bài cất giữ tiền đồng cổ cho đúng. Nếu trong hộp có những đồng xu đúc mới làm đồ phong tục, nên tách riêng và ghi rõ là đồ mới; muốn so sánh để luyện mắt, có thể xem nhóm tiền xu, tiền cổ và đặt cạnh những đồng cũ trong hộp.

Câu hỏi thường gặp