Tiền đồng các triều trong nhà: đọc chữ trên mặt tiền lỗ vuông, nhận ra tiền Việt và tiền Trung Hoa lưu hành
Trả lời ngắn: tiền đồng lỗ vuông thường có bốn chữ Hán quanh lỗ, gồm hai chữ niên hiệu của vua và hai chữ như "thông bảo", "nguyên bảo", "trọng bảo". Có hai lối đọc phổ biến: đọc chéo (trên, dưới, phải, trái) và đọc vòng (trên, phải, dưới, trái). Xâu tiền trong nhà thường trộn tiền nhiều triều Việt Nam với tiền Trung Hoa từng lưu hành rộng ở nước ta. Đọc được chữ giúp ghi sổ và tra cứu, nhưng không cho biết tiền thật hay đúc lại, cũng không cho biết giá.
Nhiều gia đình có một xâu tiền đồng buộc dây đỏ treo sau cửa, một hũ tiền xu trong tủ thờ, hay vài đồng lẻ trong hộp trang sức của bà. Phần lớn chưa ai đọc thử những chữ trên đó. Bài này giúp làm việc ấy một cách cẩn thận.
Cấu tạo một đồng tiền lỗ vuông
- Mặt tiền: mặt có chữ chính, thường bốn chữ quanh lỗ.
- Mặt lưng: có khi trơn, có khi có chữ hay ký hiệu nhỏ chỉ nơi đúc, mệnh giá, hoặc hình trang trí.
- Vành ngoài và vành trong: gờ nổi quanh mép ngoài và quanh lỗ vuông.
- Lỗ vuông: để xâu dây; lỗ tròn vuông, rộng hẹp khác nhau theo thời.
Hình tròn lỗ vuông là kiểu tiền dùng lâu đời ở Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng, trong đó có Việt Nam, cho tới khi tiền kim loại kiểu mới thay thế.
Hai lối đọc bốn chữ
Lối đọc chéo: chữ trên, chữ dưới, rồi chữ bên phải, chữ bên trái. Lối đọc vòng: chữ trên, rồi đi theo chiều kim đồng hồ sang phải, xuống dưới, sang trái. Thường thì hai chữ niên hiệu nằm ở trên và dưới khi đọc chéo. Nếu đọc một lối mà ra cụm chữ không có nghĩa, thử lối kia. Những chữ quen như "thông bảo" giúp định hướng: tìm hai chữ này trước, phần còn lại thường là niên hiệu.
Chữ trên tiền có thể là chữ chân, chữ triện hay chữ thảo tuỳ thời và tuỳ lò đúc, nên có những đồng khó đọc ngay cả với người biết chữ Hán. Đừng ngại ghi "chưa đọc được" và chụp ảnh lại để hỏi sau.
Tiền Việt Nam qua các triều
Nhiều tài liệu coi đồng "Thái Bình hưng bảo" thời Đinh là đồng tiền đầu tiên do nhà nước Đại Việt đúc. Về sau, các triều Lý, Trần, Lê, Mạc, Tây Sơn, Nguyễn đều đúc tiền với niên hiệu của mình. Tiền thời Nguyễn như Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức thường gặp trong các gia đình vì là triều gần nhất trước khi tiền kiểu mới phổ biến. Cũng có các đồng tiền do địa phương hay tư nhân đúc trong những giai đoạn nhất định, chất lượng không đều.
Đây là kiến thức khái quát. Mỗi triều có nhiều loại tiền khác nhau về kích thước, chất liệu, chữ viết; muốn tra cứu chi tiết cần sách chuyên khảo về tiền cổ Việt Nam.
Tiền Trung Hoa trong xâu tiền nhà Việt
Trong lịch sử, tiền đồng Trung Hoa lưu hành khá rộng ở Việt Nam, song song với tiền trong nước. Vì vậy, xâu tiền của ông bà rất hay có các đồng mang niên hiệu vua Trung Hoa, đặc biệt của các triều gần như Thanh. Thấy niên hiệu lạ, đừng vội nghĩ là tiền Việt hiếm; hãy tra cả niên hiệu Trung Hoa. Cũng có những đồng tiền Nhật Bản, Triều Tiên cùng kiểu lỗ vuông lẫn vào.
Ghi chép một xâu tiền
- Trước khi tháo, chụp ảnh nguyên xâu, ghi màu dây, kiểu nút. Dây cũ và cách buộc cũng là một phần lý lịch.
- Nếu tháo, đặt từng đồng lên khay có ngăn hoặc lên giấy kẻ ô đánh số.
- Mỗi đồng chụp mặt tiền, mặt lưng, kèm thước.
- Ghi bốn chữ đọc được, lối đọc, đường kính, độ dày, cân nặng nếu có cân tiểu ly.
- Ghi tình trạng: gỉ, mòn, sứt vành, có lỗ thủng thêm không.
Nếu xâu tiền đang treo theo ý nghĩa tín ngưỡng của nhà, không nhất thiết phải tháo; chụp từng đồng trên xâu vẫn được, chỉ khó hơn chút.
Mặt lưng và những chữ nhỏ
Đừng quên lật đồng tiền. Mặt lưng nhiều đồng có một hai chữ nhỏ, một dấu chấm, một vạch trăng khuyết hay hình trang trí. Với tiền một số triều, chữ ở mặt lưng cho biết nơi đúc hoặc mệnh giá, và đây chính là chỗ người sưu tầm phân biệt các biến thể. Người mới chỉ cần chụp rõ và ghi lại đúng như mình thấy, không cần giải nghĩa ngay. Một mặt lưng trơn cũng là thông tin, nên ghi "lưng trơn" thay vì để trống.
Đọc được chữ không có nghĩa là biết giá
Đây là bẫy phổ biến. Người mới đọc được "Thái Bình hưng bảo" trên một đồng tiền rồi tra mạng thấy có tin rao giá rất cao, liền tin mình đang giữ báu vật. Thực tế, các đồng tiền nổi tiếng là những đồng bị đúc lại, làm giả nhiều nhất. Một đồng tiền thật có giá trị sưu tầm còn phụ thuộc vào loại cụ thể, tình trạng, độ hiếm của biến thể. Tin rao trên mạng là giá người bán mong muốn, không phải giá giao dịch thật.
Giữ xâu tiền đúng cách
Không rửa tiền bằng axit, chanh, giấm, không chà bằng bàn chải sắt để đọc chữ cho rõ. Chỉ phủi bụi bằng cọ mềm. Dây xâu mục thì thay bằng dây sợi bền, giữ lại đoạn dây cũ trong túi riêng. Tiền nên cất nơi khô, tránh tiếp xúc với nhựa mềm. Nếu nghi có đồng là cổ vật, việc mua bán và mang ra nước ngoài có quy định pháp luật về di sản văn hoá, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Với gia đình muốn treo một xâu tiền mới làm cho đúng nghĩa phong tục, giữ xâu cũ làm kỷ vật, có thể xem nhóm tiền xu, tiền cổ và hỏi người bán đâu là tiền đúc mới để khỏi nhầm lẫn về sau.