Tiền giấy cũ trong nhà: lưu trữ cho khỏi ố, mục, đừng ép plastic, và cách nhận ra tiền in lại làm lưu niệm
Trả lời ngắn: tiền giấy cũ cần được cất phẳng, không gấp thêm, trong bìa giấy không axit hoặc túi nhựa trong dành cho lưu trữ, ở nơi khô, tối, tránh côn trùng. Không ép plastic, không dán băng keo, không là ủi, không giặt rửa, vì những việc đó gây hại không đảo ngược được. Trên thị trường có rất nhiều tiền in lại làm đồ lưu niệm, giấy mới, màu in tươi đều, đôi khi in chữ nhỏ ghi là bản sao; hãy biết để không nhầm.
Giấy là chất liệu mỏng manh nhất trong các loại gia bảo. Một tờ tiền đã đi qua chiến tranh, đổi tiền, lũ lụt mà còn nguyên tới hôm nay là điều đáng trân trọng, và cũng rất dễ mất chỉ vì vài năm cất sai chỗ.
Kẻ thù của tiền giấy
- Ẩm: gây mốc, ố vàng nâu thành đốm, làm giấy mềm, dính vào nhau.
- Ánh sáng: làm phai màu in, giấy giòn và ngả vàng.
- Côn trùng: mọt giấy, gián, mối ăn giấy và hồ.
- Axit: từ giấy báo, bìa các tông thường, phong bì cũ ngấm sang làm tiền ố vàng.
- Gấp và cọ xát: nếp gấp gãy dần thành rách, tiền chồng nhau cọ mòn mực.
Những việc tuyệt đối không làm
- Ép plastic: nhiệt và keo của máy ép làm biến đổi giấy, không gỡ ra được; tờ tiền mất hẳn giá trị với người sưu tầm.
- Dán băng keo: keo ngả vàng, ngấm vào giấy, để lại vết không tẩy được. Tiền rách thì kẹp trong bìa, để người có nghề xử lý.
- Là ủi cho phẳng: nhiệt làm giấy giòn và có thể làm biến màu mực.
- Giặt, rửa, tẩy: làm mất hồ giấy, phai mực, có khi rách nát.
- Viết, đóng dấu lên tiền: kể cả ghi chú bằng bút chì.
Nhiều tờ tiền cũ trong nhà đã từng bị làm một trong những việc này. Không cần tự trách; cứ giữ nguyên hiện trạng và ghi lại.
Cất giữ đúng cách
Mỗi tờ một túi hoặc một ngăn riêng. Túi nhựa trong loại dành cho lưu trữ tiền giấy, tem, ảnh là lựa chọn phổ biến; tránh túi nhựa mềm có mùi. Bìa giấy không axit cũng tốt. Đặt các túi đứng hoặc nằm phẳng trong hộp lưu trữ, không nhét chật. Hộp để ở nơi khô ráo, tránh ánh nắng, không sát tường ngoài, không ở tầng trệt nhà hay ngập. Đặt túi hút ẩm trong hộp, kiểm tra theo mùa.
Tiền đang kẹp trong sổ, trong album cũ thì nên chuyển ra, vì trang giấy cũ có thể có axit và keo dán ảnh có thể ngấm sang. Nếu tờ tiền dính chặt vào trang, đừng bóc; hỏi người làm bảo quản giấy.
Xử lý tiền đã ố, mốc, rách
Tiền đã ố vàng thì giữ nguyên, không tẩy. Tiền có mốc nên được tách riêng ngay khỏi các tờ khác, để vào túi riêng, đặt nơi khô thoáng; mốc có thể lây sang tờ khác. Tiền rách giữ các mảnh trong cùng một túi, xếp đúng vị trí mà không dán. Những tờ có giá trị lớn với gia đình nên nhờ người có nghề bảo quản giấy xem; họ có vật liệu và kỹ thuật phù hợp. Người hay dị ứng nên đeo khẩu trang khi xử lý giấy mốc.
Nhận ra tiền in lại làm lưu niệm
Những loại tiền giấy cũ được nhiều người quan tâm, như tiền thời Đông Dương hay các giai đoạn đặc biệt, đều có bản in lại bán làm đồ lưu niệm. Một vài dấu hiệu:
- Giấy mới, trắng, phẳng, không có nếp gấp hay vết sử dụng tự nhiên.
- Màu in tươi đều, nét in dưới kính lúp có thể thấy chấm màu như ảnh in thường.
- Kích thước khác chút so với bản thật.
- Có khi in chữ nhỏ ghi là bản sao, bản lưu niệm.
- Cả xấp số sê ri giống nhau hoặc liên tiếp.
Tiền in lại không có gì sai nếu được bán đúng là đồ lưu niệm. Chỉ nên dè chừng khi chúng bị bán như tiền thật, kèm câu chuyện "giữ từ hồi xưa".
Ghi chép một bộ tiền giấy
Với mỗi tờ, chụp hai mặt trên nền trơn, ánh sáng dịu, không dùng flash. Ghi mệnh giá, tên nơi phát hành in trên tiền, số sê ri, tình trạng. Quan trọng hơn cả là ghi câu chuyện: tờ tiền này ông giữ lại từ lần đổi tiền nào, bà để dành làm gì, vì sao nó còn lại. Một tờ tiền mệnh giá nhỏ với câu chuyện đầy đủ có khi quý với con cháu hơn một xấp tiền không ai biết gốc.
Nếu có ý định mua bán tiền giấy cũ với số lượng hay giá trị lớn, nên tìm hiểu quy định pháp luật liên quan và hỏi người có chuyên môn pháp lý, nhất là khi mang ra nước ngoài.
Giấy tờ cũ đi kèm tiền
Trong tráp của ông bà, tiền giấy thường nằm chung với sổ gạo, phiếu mua hàng, biên lai, thư từ. Những thứ ấy cũng là tư liệu gia đình đáng giữ, và cần cách bảo quản giống hệt: phẳng, khô, tối, tách riêng từng tờ, không dán, không ép. Khi phân loại, đừng tách tiền ra khỏi bối cảnh của nó mà không ghi lại: tờ tiền nằm chung với lá thư nào, kẹp trong cuốn sổ nào. Chính bối cảnh ấy giúp đời sau hiểu vì sao tờ tiền được giữ.
Tiền giấy cũ trong ngày Tết
Có gia đình giữ thói quen mỗi Tết lấy những tờ tiền cũ ra kể chuyện cho con cháu. Đó là cách hay để truyền lại lịch sử. Chỉ lưu ý: cho trẻ xem tờ tiền trong túi, không rút ra, không để trẻ cầm chơi rồi gấp, vò. Sau khi xem, cất lại ngay vào hộp. Ai muốn có những món nhỏ, bền để làm lì xì kỷ niệm thay vì dùng tờ tiền cũ quý có thể xem nhóm vật phẩm may mắn.