Phân biệt chất liệu đồ đồng trong nhà: đồng thau, đồng đỏ, đồng thanh và chữ "đồng đen" ngoài chợ
Trả lời ngắn: đồ đồng trong nhà Việt phần lớn là đồng thau (đồng pha kẽm, màu vàng), đồng đỏ (đồng gần nguyên chất, màu đỏ cam), hoặc đồng thanh (đồng pha thiếc, thường ngả nâu xám khi cũ). Ngoài ra còn rất nhiều món chỉ là gang, kẽm, nhôm được mạ hay sơn màu đồng. Chữ "đồng đen" ngoài chợ được dùng rất thoáng, không phải tên một loại vật liệu rõ ràng. Muốn biết chắc thành phần, cần phòng phân tích kim loại; ở nhà chỉ loại trừ được những trường hợp hiển nhiên.
Biết chất liệu không chỉ để đoán giá. Mỗi loại đồng chịu ẩm, chịu lau chùi khác nhau, nên hiểu sơ bộ món đồ làm bằng gì là bước đầu để giữ nó cho đúng.
Ba loại đồng hay gặp nhất
| Tên gọi | Thành phần chính | Màu khi mới | Thường gặp ở |
|---|---|---|---|
| Đồng thau | Đồng và kẽm | Vàng tươi | Lư, chân nến, hạc, mâm bồng, tay nắm |
| Đồng đỏ | Đồng gần như nguyên chất | Đỏ cam | Tượng, tranh đồng, ấm, nồi |
| Đồng thanh | Đồng và thiếc | Vàng nâu, ngả xám | Chuông, khánh, đồ đúc lớn |
Bảng trên chỉ là mô tả chung. Thực tế mỗi lò pha một kiểu, có khi thêm chì, thêm kẽm để dễ đúc, nên màu sắc không phải căn cứ chắc chắn. Lớp màu bề mặt do thời gian, khói nhang hay việc hun màu lại càng che mất màu thật của kim loại.
Chữ "đồng đen" nên hiểu thế nào
Trong dân gian có nhiều câu chuyện về "đồng đen": quý, nặng, mát tay, gắn với các tượng thờ nổi tiếng. Nhưng khi ra thị trường, chữ này được gắn lên rất nhiều thứ khác nhau, từ đồng hợp kim được hun, nhuộm cho màu tối, tới đồ đúc thông thường phủ sơn đen. Không có một tiêu chuẩn chung nào mà người bán phải tuân theo khi dùng chữ ấy.
Vì thế, khi nghe "đây là đồng đen", nên hỏi lại: thành phần gì, có giấy phân tích không, màu tối tự nhiên hay được hun. Người bán đàng hoàng sẽ trả lời rõ hoặc nói thẳng là không biết. Người bán dùng chữ "đồng đen" để đẩy giá mà không giải thích được thì nên dè chừng.
Thử nam châm: đơn giản và vô hại
Đồng và các hợp kim đồng thông thường không bị nam châm hút. Nếu một chiếc lư "đồng" dính chặt nam châm, gần như chắc chắn bên trong có sắt hoặc gang, lớp ngoài chỉ là mạ hay sơn. Đặt nam châm nhẹ lên nhiều vị trí, kể cả đáy và chân, vì có món chỉ lõi chân là sắt để tiết kiệm. Dùng nam châm bọc vải hoặc kẹp một lớp giấy mỏng để không xước bề mặt.
Nam châm không hút thì cũng chưa chứng minh được là đồng; kẽm, nhôm, thiếc cũng không bị hút. Phép thử này chỉ loại trừ được trường hợp lõi sắt.
Cân nặng và cảm giác cầm tay
Đồng nặng hơn hẳn nhôm và nặng hơn kẽm. Một món đồng đúc đặc cầm lên thấy chắc tay, nặng hơn mình tưởng so với kích thước. Món nào to mà nhẹ bẫng thì có thể là nhôm, kẽm, hoặc đồng đúc rất mỏng. Cân lại và ghi vào sổ kiểm kê, để sau này có thể so với món cùng loại.
Gõ nhẹ bằng đầu ngón tay cũng cho thêm manh mối: đồng đúc dày thường có tiếng ngân trầm, đồ kẽm hay đồ đúc mỏng tiếng đục và tắt nhanh. Đây là cảm nhận, không phải phép đo, đừng dựa vào nó để kết luận.
Dấu hiệu của đồ mạ và đồ sơn giả đồng
- Ở các gờ, cạnh, chỗ hay cầm, lớp màu mòn lộ ra màu xám bạc hoặc màu kim loại khác.
- Chỗ sứt cho thấy lõi màu khác hẳn bề mặt.
- Gỉ đỏ nâu như gỉ sắt xuất hiện ở đáy hoặc khe, khác với gỉ xanh của đồng.
- Bề mặt đều màu một cách quá hoàn hảo, như được phun sơn.
Không nên cạo thử ở mặt chính để xem lõi. Nếu thật sự muốn biết, hãy hỏi người có nghề, họ sẽ xem ở chỗ khuất nhất hoặc dùng thiết bị không xâm lấn.
Khi nào cần phân tích chuyên môn
Với đồ thờ dùng hằng ngày, biết đại khái là đồng thau hay đồng đỏ là đủ. Nhưng khi gia đình định bán, chia tài sản, hoặc có người trả giá cao vì "đồng đen", "đồng cổ", thì nên tìm nơi phân tích thành phần kim loại bằng máy quang phổ huỳnh quang tia X hoặc phương pháp tương đương. Kết quả cho biết món đồ làm bằng gì, nhưng không cho biết làm năm nào. Phân tích thành phần và xác định niên đại là hai câu hỏi khác nhau, người hỏi giá hay cố tình gộp làm một.
Ghi chất liệu vào sổ gia bảo cho trung thực
Khi chưa có kết quả phân tích, hãy ghi đúng mức hiểu biết hiện có: "kim loại màu vàng, nam châm không hút, nặng tay, gia đình gọi là đồng thau". Cách ghi này nghe dài dòng nhưng có ích hơn nhiều so với một chữ "đồng đen" chép lại từ lời người bán. Nếu sau này có kết quả phân tích, ghi thêm tên nơi phân tích, ngày, và kẹp bản giấy vào sổ. Những ghi chép khiêm tốn và rõ ràng như vậy giúp đời sau không phải bắt đầu lại từ đầu, và không bị dắt đi bởi một cái tên nghe kêu.
Chất liệu quyết định cách giữ
Đồng thau mới thường được phủ một lớp sơn bóng trong suốt để giữ màu vàng; chà mạnh sẽ làm bong lớp này, chỗ bong xỉn màu loang lổ. Đồng đỏ dễ lên màu nâu sẫm, nếu thích giữ màu cũ thì chỉ lau bụi. Đồng thanh của chuông khánh giòn hơn, va đập mạnh dễ nứt. Đồ mạ thì tuyệt đối không đánh bóng, vì càng đánh lớp mạ càng mỏng. Với ai cần một món đồng mới làm cho bàn thờ hoặc phòng khách, có thể xem các mẫu rồng phượng kỳ lân và hỏi rõ người bán về chất liệu lõi, độ dày và lớp phủ ngoài trước khi mua.