Đọc đế bình gốm sứ cũ trong nhà: chân đế, vết kê, đất lộ và vì sao chữ dưới đáy chưa nói lên niên đại
Trả lời ngắn: đọc đế bình gốm là nhìn kỹ vòng chân, phần đất lộ không có men, các vết kê khi nung, dấu bàn xoay và độ mòn ở điểm tiếp xúc. Những chi tiết này cho biết khá nhiều về cách món đồ được làm và được dùng. Riêng chữ hiệu, niên hiệu viết dưới đáy thì không chứng minh được niên đại, vì việc phỏng hiệu của thời trước đã có từ rất lâu và tới nay vẫn còn. Đọc đế giúp đặt câu hỏi đúng, không giúp kết luận một mình.
Người mới tìm hiểu gốm thường nhìn hoa văn trước. Người có kinh nghiệm thì lật đáy trước. Lý do: hoa văn là phần người làm giả chăm chút nhất, còn đế là nơi thói quen của người thợ và lò nung lộ ra tự nhiên.
Lật bình đúng cách trước khi xem
Trước hết, đừng nhấc bình bằng quai, miệng hay cổ. Đó là những chỗ có thể đã nứt hoặc đã được dán lại. Dùng hai tay: một tay đỡ đáy, một tay giữ thân. Đặt bình nằm nghiêng trên một chiếc gối hay khăn gấp dày, trên mặt bàn thấp, rồi mới xoay để xem đáy. Không xem đồ trên tay khi đang đứng, nhất là trên nền gạch. Đeo găng nitrile vì găng vải dễ trượt trên men.
Vòng chân và phần đất lộ
Phần lớn bình, bát, đĩa có một vòng chân, và chỗ vòng chân tiếp xúc mặt kê lúc nung thường không có men, để lộ đất. Màu đất, độ mịn, độ đặc là thông tin quan trọng: đất trắng mịn, đất xám, đất ngả vàng hay đỏ khi gặp lửa. Mỗi vùng, mỗi thời có đất khác nhau. Nhưng người không chuyên khó dùng thông tin này để đoán, vì phải có rất nhiều mẫu để so sánh.
Điều người giữ đồ có thể để ý là đất lộ có tự nhiên hay không. Đất lộ được nhuộm bằng trà, bằng thuốc nhuộm hay bôi bùn để trông cũ thường có màu bám nổi, đậm ở rãnh và nhạt ở chỗ lồi một cách đều đặn, có khi lau bằng khăn ẩm là phai.
Vết kê và những dấu vết của lò nung
Khi nung, đồ gốm được đặt trên các con kê, bàn kê hoặc chồng lên nhau. Những vật kê này để lại dấu: vòng tròn không men trong lòng bát, các điểm nhỏ dưới đáy, cát dính, vết men dính từ món bên cạnh. Những dấu vết như vậy cho biết cách nung, không trực tiếp cho biết tuổi. Đồ làm giả có thể tái tạo chúng, nhưng thường tái tạo quá đều, quá "đẹp", như thể cố cho người xem thấy.
Dấu bàn xoay và cách sửa chân
Đồ làm trên bàn xoay thường có vết xoắn ốc hoặc vòng tròn đồng tâm ở đáy, hoặc dấu cắt khi tách khỏi bàn. Đồ đổ khuôn bằng đất lỏng thì mặt trong có độ dày đều, có khi thấy đường ghép khuôn mờ. Mặt trong thân bình dày mỏng không đều, có vết ngón tay, thường gặp ở đồ làm tay. Những quan sát này giúp phân biệt đồ thủ công với đồ sản xuất công nghiệp, một bước rất hữu ích khi ai đó nói món đồ "làm tay từ thời xưa" mà bên trong đều tăm tắp.
Độ mòn: tự nhiên và mài giả
Đồ dùng thật qua nhiều năm sẽ mòn ở những điểm tiếp xúc với mặt bàn: vòng chân có những vết xước nhỏ, ngắn, chạy nhiều hướng, mờ dần về phía trong. Đồ bị mài giả thường có vết xước song song, đều, cùng một hướng, hoặc mòn cả những chỗ không bao giờ chạm bàn. Dùng kính lúp phóng mười lần để xem sẽ rõ hơn. Đây vẫn chỉ là gợi ý; có những món dùng ít, gần như không mòn, mà vẫn là đồ cũ thật.
Chữ hiệu dưới đáy: đọc nhưng đừng tin vội
Nhiều đồ gốm sứ có chữ viết hoặc in dưới đáy: niên hiệu một triều vua, tên lò, tên người đặt hàng, hoặc ký hiệu. Người cầm đồ thường thấy chữ niên hiệu là mừng. Cần biết rằng việc viết niên hiệu của triều trước lên đồ làm ở triều sau để bày tỏ lòng hoài cổ đã có từ xưa, và đồ hiện đại làm phỏng thì chép niên hiệu là chuyện thường. Vì thế, chữ dưới đáy chỉ là một dữ kiện cần đối chiếu với tất cả những dữ kiện khác: đất, men, dáng, hoa văn, cách nung. Nếu chữ và các dữ kiện kia không ăn khớp, chữ thường là thứ sai.
Khi chụp ảnh kiểm kê, chụp rõ chữ dưới đáy, chép lại nguyên dạng, nhưng ghi chú "chữ dưới đáy, chưa xác minh", đừng ghi thẳng tên triều đại vào mục niên đại.
Những thứ khác thường thấy dưới đáy
- Nhãn giấy cũ của người sưu tầm, bảo tàng hay cửa hàng: giữ nguyên, chụp lại, vì đó là một phần lý lịch.
- Lỗ khoan để làm chân đèn: đồ cũ bị biến thành đèn bàn là chuyện phổ biến một thời.
- Vết keo, vết sơn, vết sửa: ghi lại, đừng cạo.
- Chữ viết tay bằng mực của người trong nhà: có thể là ghi chú của ông bà, rất đáng giữ.
Đọc đế để đặt câu hỏi, không để kết luận
Đọc đế giúp người giữ đồ biết hỏi gì khi gặp người có chuyên môn, và giúp nhận ra những câu chuyện không ăn khớp. Nó không biến ai thành chuyên gia sau một buổi chiều. Nếu một món đồ có vẻ là cổ vật, việc mua bán, trao đổi hay mang ra nước ngoài có quy định pháp luật về di sản văn hoá, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý. Còn với ai chỉ cần một chiếc bình đẹp cho bàn thờ hay góc phòng khách, có thể xem các mẫu bình gốm mới làm và tự lật đế xem cách người thợ hoàn thiện.