Đồ thờ gia tiên có phải gia bảo không: giữ, lau, sửa và thay bộ đồ thờ qua nhiều đời
Trả lời ngắn: đồ thờ gia tiên thường chính là gia bảo phổ biến nhất trong nhà Việt, vì chúng được dùng liên tục qua nhiều đời và gắn với nghi lễ của cả họ. Giữ chúng cần cân bằng giữa phong tục và bảo quản: lau dọn nhẹ tay vào dịp thích hợp, sửa bởi người có nghề, hỏi người lớn tuổi hay người am hiểu lễ nghi trước khi thay hoặc dời. Riêng bát hương có tục lệ riêng ở từng nơi, nên làm theo lệ của gia đình.
Khác với đồ cất trong tủ, đồ thờ nằm ngoài, chịu khói nhang, hơi nến, bụi và tay người hằng ngày. Đó là lý do chúng vừa đáng giữ nhất vừa hao mòn nhanh nhất.
Vì sao đồ thờ hay trở thành gia bảo
Một bộ lư, đôi chân nến, cái mâm bồng thường được sắm khi lập bàn thờ, rồi theo gia đình qua mỗi lần dời nhà, mỗi đám giỗ, mỗi cái Tết. Ít món đồ nào khác được nhiều thế hệ cùng chạm tay vào như vậy. Đồ thờ cũng hiếm khi bị bán vì tâm lý kính trọng, nên chúng có cơ hội ở lại lâu nhất trong nhà. Chính vì thế, khi con cháu nói "đồ của cụ để lại", phần nhiều là nói về đồ trên bàn thờ.
Bát hương: phần nên theo lệ nhà mình
Quanh bát hương có nhiều tục lệ khác nhau giữa các vùng và các dòng họ: có nhà không bao giờ thay bát hương tổ, có nhà rút bớt chân nhang vào cuối năm, có nhà chỉ cho người trưởng làm việc này. Bài này không đưa ra quy tắc chung vì không có quy tắc nào đúng cho mọi nhà. Điều nên làm là hỏi người lớn tuổi trong họ hoặc người am hiểu lễ nghi ở địa phương, rồi ghi lại cách nhà mình vẫn làm để đời sau không phải đoán.
Về mặt bảo quản, bát hương sứ cũ dễ nứt chân khi tro nặng và ẩm; nếu thấy vết rạn lan, nên báo cho người trong họ trước khi xử lý.
Lư, đỉnh, chân nến bằng đồng qua nhiều đời
Đồ đồng trên bàn thờ chịu khói nhang nên bám một lớp muội dầu, lâu ngày ngả đen hoặc nâu sẫm. Nhiều nhà quen đánh sáng loáng trước Tết. Đánh nhẹ bằng khăn mềm thì không sao, nhưng mài bằng giấy ráp, bột đánh bóng thô hay ngâm axit thì mỗi năm lấy đi một lớp kim loại, lâu dần nét chạm mòn hẳn. Với những món đã nhiều đời, nên chấp nhận một lớp màu cũ ổn định và chỉ lau sạch bụi, muội bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô ngay.
Chân nến cần để ý chỗ đế cắm nến: sáp chảy tích lại, nếu cạy bằng dao kim loại dễ xước. Có thể làm mềm sáp bằng hơi ấm rồi lấy khăn giấy thấm.
Lau dọn có lễ
Nhiều gia đình có thói quen lau dọn bàn thờ vào cuối năm, trước ngày giỗ, hoặc ngày rằm, mùng một. Trình tự thường gặp là thắp nén nhang khấn xin phép, rồi hạ đồ xuống một mặt bàn sạch có lót khăn, lau từng món, rồi đặt lại đúng vị trí. Chụp ảnh bàn thờ trước khi hạ đồ để đặt lại chính xác, nhất là với bàn thờ nhiều món.
Đồ thờ thường đặt cao. Khi hạ xuống, dùng ghế chắc chắn, có người đỡ bên dưới, không với tay mang đồ nặng qua đầu. Không bao giờ lau dọn khi nhang, nến còn đang cháy.
Khi nào sửa, khi nào thay
Đồ thờ bị móp, gãy quai, nứt chân thì trước hết nên tìm thợ có nghề sửa lại, vì món đồ cũ mang lý lịch mà đồ mới không có. Khi món đồ hỏng quá không sửa được, hoặc gia đình quyết định thay bộ mới, mỗi nơi có cách xử lý đồ cũ khác nhau: có nhà cất giữ, có nhà gửi lên chùa, có nhà làm lễ rồi mới xử lý. Hỏi người am hiểu lễ nghi ở địa phương và ghi lại quyết định vào sổ gia bảo.
Thận trọng với lời khuyên kiểu "đồ thờ cũ để lâu sinh điềm xấu, phải thay ngay bộ mới loại tốt". Đó thường là lời mời mua hàng khoác áo phong tục.
Chuyển nhà và sửa nhà
Đồ thờ hay bị hư nhất trong những lần dọn nhà. Gói từng món riêng bằng vải mềm rồi bọc thêm lớp đệm, chèn chặt trong thùng cứng, ghi rõ "đồ thờ, dễ vỡ" ngoài thùng và để người nhà tự mang thay vì giao cho bên vận chuyển. Lập danh sách các món trước khi gói, mở ra đối chiếu sau khi tới nơi. Khi sửa nhà mà bàn thờ vẫn ở đó, che phủ bằng vải sạch để tránh bụi xi măng, bụi sơn bám vào đồ đồng.
An toàn lửa trên bàn thờ
Bàn thờ là nơi có lửa gần như mỗi ngày. Giữ khoảng cách giữa nhang, nến và rèm, hoành phi, câu đối, hoa giấy. Không để nến cháy khi cả nhà ra ngoài hay đi ngủ. Đốt vàng mã ở chỗ thoáng, có chậu kim loại, xa vật dễ cháy, và có sẵn xô nước. Phòng thờ kín cửa thì mở cửa sổ khi thắp nhang để khói thoát ra, nhất là nhà có người già, trẻ nhỏ hay người mắc bệnh hô hấp. Đồ thờ nặng như lư lớn không nên đặt ở mép bàn hay kệ treo không chắc.
Khi cần sắm thêm một món cho bàn thờ, có thể xem các mẫu bát hương và chọn kích cỡ vừa với mặt bàn thờ nhà mình, đừng chọn theo lời quảng cáo về độ linh.