Giá trị của gia bảo nằm ở đâu: vật liệu, tay nghề, câu chuyện và vì sao đừng chỉ nhìn giá bán

Trả lời ngắn: giá trị của một món gia bảo nằm ở nhiều lớp cùng lúc, gồm vật liệu làm ra nó, tay nghề người làm, lý lịch đi qua các đời, tình trạng hiện tại và ý nghĩa với gia đình. Giá bán chỉ là một lớp, lại là lớp dao động nhiều nhất. Gia đình nắm rõ các lớp còn lại thì khó bị lời định giá dắt đi.

Câu hỏi "cái này đáng bao nhiêu" thường đến rất sớm, nhất là khi trong nhà có người cần tiền hoặc có người lạ hỏi mua. Bài này không trả lời bằng con số, vì con số chỉ có nghĩa khi người có chuyên môn xem tận tay. Thay vào đó, bài tách giá trị ra từng lớp để gia đình biết mình đang cầm cái gì.

Lớp thứ nhất: vật liệu

Đây là lớp dễ hiểu nhất. Vàng, bạc có giá theo trọng lượng và tuổi kim loại; ngọc thật có giá khác hẳn đá thay thế; gỗ quý khác gỗ tạp phủ sơn. Nhưng vật liệu cũng là lớp hay bị nói quá. "Đồng đen", "trầm", "ngọc cổ" là những chữ được dùng rất thoáng ngoài chợ, mỗi người hiểu một kiểu.

Lớp vật liệu có một điểm mạnh: phần lớn kiểm chứng được bằng thiết bị. Phòng kiểm định kim loại quý hay đá quý có thể cho biết món đồ làm bằng gì. Họ thường không cho biết món đồ làm năm nào, và đó là chỗ nhiều người nhầm.

Lớp thứ hai: tay nghề

Hai chiếc lư cùng một loại đồng có thể chênh nhau rất xa vì nét chạm. Đường chạm dứt khoát, các chi tiết nhỏ như vảy rồng hay cánh hoa đều tay, mặt trong được hoàn thiện cẩn thận dù không ai nhìn thấy, đó là dấu hiệu một người thợ giỏi. Đồ đúc hàng loạt thường mờ chi tiết, gờ khuôn còn lộ, mặt trong thô.

Tay nghề là lớp giá trị bền nhất, vì đồ làm đẹp thì đời nào nhìn cũng thấy đẹp, kể cả khi chẳng ai còn nhớ ai làm ra. Khi chọn giữ món nào, nhà nào cũng có thể tự đánh giá lớp này bằng mắt và tay, không cần đợi chuyên gia.

Lớp thứ ba: lý lịch

Lý lịch là câu chuyện có thể kiểm chứng: ai mua, mua ở đâu, nhân dịp gì, đã qua tay ai. Trong giới sưu tầm, một món có lý lịch rõ ràng được coi trọng hơn hẳn món cùng loại không rõ gốc. Lý do đơn giản: lý lịch là thứ khó làm giả nhất, vì nó gắn với người thật, ảnh thật, giấy tờ thật.

Với gia đình, lý lịch còn có ý nghĩa riêng. Bức ảnh cưới của ông bà có chiếc tráp gỗ đặt trên bàn, lá thư nhắc tới chiếc nhẫn, hoá đơn mua đồng hồ của bố, tất cả là bằng chứng làm món đồ có gốc. Đừng vứt những thứ giấy tờ tưởng như vô dụng đó.

Lớp thứ tư: tình trạng

Món đồ còn nguyên, chưa sửa, chưa bị đánh bóng quá tay thường được đánh giá cao hơn món đã qua sửa chữa vụng. Điều trớ trêu là nhiều gia đình tự làm giảm giá trị gia bảo vì muốn nó "đẹp lại": mài lớp gỉ trên đồng, sơn lại tráp gỗ, dán keo bình gốm vỡ. Một khi đã làm thì khó lùi lại.

Nguyên tắc chung là làm sạch nhẹ, giữ nguyên trạng, và để việc sửa chữa thực sự cho người có nghề phục chế. Nếu đã sửa, ghi lại: sửa khi nào, ai sửa, sửa chỗ nào. Sự trung thực đó cũng là một phần lý lịch.

Lớp thứ năm: ý nghĩa với gia đình

Lớp này không có giá trên thị trường, nhưng lại thường là lý do duy nhất khiến món đồ còn ở trong nhà. Khi bàn chuyện bán hay chia, nên để lớp này lên bàn trước tiên: ai gắn bó với món đồ nhất, ai muốn giữ, món đồ có vai trò gì trong nghi lễ của nhà. Có những thứ bán đi rồi không mua lại được, dù có tiền.

Vì sao giá bán là lớp kém tin cậy nhất

Giá đồ cũ, đồ sưu tầm lên xuống theo mốt, theo dòng tiền, theo việc có bao nhiêu người cùng tìm một loại đồ. Món hôm nay được trả cao có thể vài năm sau ít ai hỏi. Hơn nữa, con số người mua đưa ra và con số người bán nghe được thường cách nhau xa.

Cần cảnh giác hai kiểu định giá ngược nhau. Kiểu thứ nhất là chê thấp để mua rẻ: "đồ này phổ biến lắm, ai cũng có". Kiểu thứ hai là thổi cao để bán dịch vụ: "món này quý lắm, phải giám định, phục chế, đấu giá qua chỗ quen giới thiệu". Người nói câu thứ hai thường muốn thu phí trước. Cả hai đều chơi vào việc gia đình không biết đồ của mình. Nếu thật sự cần định giá để bán, chia tài sản hay mua bảo hiểm, nên tìm người định giá độc lập, không đồng thời là người mua, và hỏi người có chuyên môn pháp lý khi món đồ có thể là cổ vật.

Đặt các lớp cạnh nhau để quyết định

Nhìn bảng sẽ thấy: phần lớn giá trị của gia bảo nằm trong tay gia đình chứ không nằm trong tay người mua. Với ai muốn đặt thêm một món mới vào nhà và mong nó có tay nghề đủ tốt để giữ lâu, có thể tham khảo các mẫu đồ thờ và soi kỹ nét làm trước khi chọn.

Câu hỏi thường gặp