Đồ thờ và đồ gia tiên: ai giữ, giữ chung thế nào, và cách tránh tranh chấp trong họ
Trả lời ngắn: đồ thờ gia tiên như bát hương, lư đồng, ngai, bài vị, hoành phi, câu đối thường được coi là của chung gia đình hay dòng họ, giao cho một người giữ, theo tục lệ thường là con trưởng hoặc cháu đích tôn. Để tránh tranh chấp, nên có thoả thuận rõ ai giữ, giữ ở đâu, có được di chuyển hay bán không, và khi người giữ không giữ được nữa thì trao cho ai. Pháp luật có quy định riêng về phần di sản dùng vào việc thờ cúng; khi có bất đồng, hỏi luật sư thay vì dựa vào lệ làng.
Đồ thờ khác đồ quý thường ở đâu
Một chiếc bình sứ đẹp trong tủ là đồ của một người, có thể bán, có thể tặng. Chiếc lư đồng trên bàn thờ tổ thì khác: nó gắn với việc thờ cúng của cả dòng họ, nhiều người có quan hệ với nó, và trong nhiều gia đình, việc bán đồ thờ bị coi là điều không nên. Giá trị của đồ thờ nằm nhiều ở ý nghĩa tâm linh và cộng đồng hơn là ở chất liệu.
Vì vậy chuyện "ai giữ đồ thờ" không giống chuyện "ai được chia đồ". Người giữ thường là người có trách nhiệm hương khói, chứ không phải chủ sở hữu duy nhất theo cách mọi người trong họ hiểu.
Tục lệ ai giữ
Theo tục lệ ở nhiều nơi, đồ thờ gia tiên do con trai trưởng giữ, sau đó truyền cho cháu đích tôn. Nhưng hoàn cảnh gia đình ngày nay rất khác: con trưởng có thể sống ở nước ngoài, ở thành phố xa, không có điều kiện lập bàn thờ; nhiều gia đình chỉ có con gái. Tục lệ là điểm khởi đầu để bàn, không phải quy tắc cứng.
Điều quan trọng là cả gia đình cùng thống nhất, và người được giao giữ thật sự có điều kiện, có lòng giữ.
Nội dung một thoả thuận giữ đồ thờ
- Danh sách đồ thờ, có ảnh và mô tả từng món.
- Người giữ và nơi đặt.
- Trách nhiệm của người giữ: hương khói, lau chùi, bảo quản, sửa chữa khi cần.
- Những việc cần cả nhà đồng ý: di chuyển bàn thờ, sửa lớn, thay thế, cho mượn, bán.
- Khi người giữ không thể tiếp tục: trao cho ai, theo trình tự nào.
- Chi phí: ai đóng góp cho việc thờ cúng, sửa chữa.
Thoả thuận này có thể là biên bản họp gia đình hay họp họ, có chữ ký những người liên quan, mỗi nhánh giữ một bản.
Phần pháp lý: đừng tự suy
Bộ luật Dân sự có quy định riêng về phần di sản được dùng vào việc thờ cúng, về việc giao cho người quản lý phần di sản ấy, và về những trường hợp đặc biệt. Nhà thờ họ, đất hương hoả lại liên quan tới quy định về đất đai, tài sản chung của dòng họ. Đây là những vấn đề rất cụ thể theo từng hoàn cảnh, và đã có nhiều tranh chấp kéo dài trong các gia đình.
Khi có bất đồng, khi có người muốn bán đồ thờ, đổi nơi thờ, hay khi đồ thờ gắn với nhà đất có giá trị lớn, hãy hỏi luật sư am hiểu thừa kế và đất đai trước khi có hành động nào. Một buổi tư vấn sớm thường đỡ tốn kém hơn nhiều so với một vụ kiện giữa anh em.
Những nguyên nhân tranh chấp hay gặp
- Người giữ đồ thờ chuyển nhà, mang đồ theo mà không bàn với ai.
- Đồ thờ bị bán, bị đổi, bị cho người ngoài mượn rồi không trả.
- Người giữ qua đời, con cháu họ coi đồ thờ là di sản riêng.
- Nhà thờ họ bị sửa, đồ thờ cũ bị bỏ đi thay đồ mới mà không ai được hỏi.
- Một món đồ thờ được ai đó nói là đồ cổ, giá cao, và mọi người bắt đầu nhìn nó khác đi.
Điểm cuối hay bị xem nhẹ: chính lời đồn về giá trị có thể làm một gia đình đang êm ấm nảy sinh nghi kỵ. Lập danh sách, chụp ảnh, ghi lại hiện trạng khi mọi chuyện còn yên ổn là cách phòng ngừa đơn giản.
Hoà giải trong nhà trước khi tính tới toà
Phần lớn bất đồng về đồ thờ bắt đầu từ chuyện nhỏ: một người không được hỏi ý kiến, một món bị dời đi mà không ai báo. Bước đầu tiên nên là một buổi họp gia đình hay họp họ, có người lớn tuổi được mọi nhánh kính trọng làm người chủ trì, để mỗi bên nói điều mình lo. Ghi biên bản những gì đã thống nhất và những gì chưa.
Trong lúc chưa thống nhất, giữ nguyên hiện trạng: đồ thờ ở đâu để đó, không ai tự ý mang đi, bán, sửa. Ở nhiều địa phương có tổ hoà giải ở cơ sở có thể giúp các bên ngồi lại với nhau. Khi chuyện liên quan tới nhà đất, tài sản giá trị lớn hay đã có người tính chuyện kiện, hãy gặp luật sư sớm để biết quyền và nghĩa vụ của mình trước khi nói hay làm điều gì khó rút lại.
Khi một nhánh lập bàn thờ riêng
Gia đình đông con, các nhánh ở xa nhau, nhiều nơi lập thêm bàn thờ riêng. Cách nhiều nhà làm là để đồ thờ gốc ở lại nơi thờ chính, nhánh mới sắm đồ mới. Nên ghi vào biên bản họp họ rằng đồ thờ gốc vẫn ở nơi cũ, đồ ở nhánh mới là đồ sắm thêm, để nhiều năm sau không ai nhầm đồ mới thành đồ gốc, và không ai mang đồ gốc đi với lý do "nhà con cũng thờ". Đồ thờ đặt nơi cao phải vững, nhang nến xa hoành phi và rèm. Khi nhánh mới chọn đồ, có thể tham khảo các mẫu lư hương tại Vật Phẩm Phong Thuỷ rồi bàn với cả nhà.