Gia bảo là gì: cách nhận ra món đồ trong nhà thật sự đáng giữ lại cho đời sau
Trả lời ngắn: gia bảo là món đồ một gia đình chủ ý giữ lại qua nhiều đời vì nó mang câu chuyện, ký ức hoặc giá trị mà con cháu muốn nối tiếp. Món đồ không cần cổ, cũng không cần đắt. Điều làm nên gia bảo là có người biết nó từ đâu tới, có người giữ nó, và có ý định truyền nó lại. Một chiếc lư đồng không ai còn nhớ gốc gác thì mới chỉ là đồ cũ.
Chữ "gia bảo" ghép từ "gia" là nhà và "bảo" là quý. Trong cách nói thường ngày, người ta hay dùng chữ này cho đồ cổ, đồ đắt. Nhìn bằng con mắt người giữ đồ thì định nghĩa ấy vừa hẹp vừa dễ dẫn tới sai lầm. Bài này đưa ra vài tiêu chí để mỗi nhà tự nhìn lại tủ đồ của mình, trước khi có ai đó tới gõ cửa trả giá.
Gia bảo khác đồ cổ và đồ đắt tiền ở chỗ nào
Đồ cổ là khái niệm về thời gian: món đồ có tuổi đời lâu. Đồ đắt là khái niệm về thị trường: có người sẵn lòng trả nhiều tiền. Gia bảo là khái niệm về quan hệ: món đồ gắn với một dòng họ, một ngôi nhà, một con người cụ thể. Ba vòng tròn này có lúc chồng lên nhau, nhưng không trùng nhau.
Một chiếc đồng hồ quả lắc ông nội mua lúc mới lập gia đình có thể chưa đủ tuổi để gọi là đồ cổ, giá bán lại cũng không cao, nhưng với con cháu nó là gia bảo vì cả nhà lớn lên cùng tiếng chuông của nó. Ngược lại, chiếc bình mua ở chợ đồ cũ tuần trước, dù người bán quả quyết là "đồ cổ", chưa phải gia bảo của ai cả, vì chưa có câu chuyện nào của nhà mình gắn vào nó.
Bốn câu hỏi để biết một món có đáng gọi là gia bảo
- Ai là người đầu tiên có nó, và có trong hoàn cảnh nào? Trả lời được câu này là món đồ đã có gốc.
- Nó đã đi qua tay những ai? Đồ qua hai, ba đời mà vẫn còn là bằng chứng đã có người coi trọng nó.
- Nó còn nguyên vẹn tới đâu? Hư hỏng không làm mất tư cách gia bảo, nhưng quyết định cách giữ và cách sửa.
- Có ai trong nhà muốn giữ tiếp không? Món đồ không ai muốn nhận thì khó gọi là gia bảo, dù nó quý tới đâu.
Không cần đủ cả bốn. Nhưng nếu không trả lời được câu nào, nên gọi nó là "đồ cũ trong nhà" và bắt đầu tìm hiểu, thay vì vội gắn danh hiệu rồi đem đi hỏi giá.
Những nhóm đồ hay trở thành gia bảo ở nhà Việt
Nhìn quanh các gia đình, gia bảo thường rơi vào vài nhóm quen thuộc:
- Đồ thờ: lư hương, chân nến, đỉnh đồng, mâm bồng, đài rượu của các đời trước.
- Trang sức: nhẫn vàng, kiềng bạc, vòng ngọc, đôi hoa tai bà ngoại đeo ngày về nhà chồng.
- Đồ dùng: bộ ấm chén, tráp gỗ, đồng hồ, máy khâu, chiếc bình gốm chỉ đem ra cắm hoa ngày Tết.
- Giấy tờ: gia phả, văn tự, thư từ, ảnh cũ, giấy khen.
- Tiền và kỷ vật: xâu tiền đồng, huy hiệu, chiếc bút máy, cuốn sách có chữ ký.
Nhóm giấy tờ hay bị xem nhẹ nhất, trong khi lại dễ hỏng nhất vì giấy sợ ẩm, sợ mối, sợ nắng. Một quyển gia phả chép tay có khi quý với cả dòng họ hơn bất cứ món đồng nào trên bàn thờ.
Giá trị tình cảm không cần ai chứng nhận
Có người ngại gọi chiếc kiềng bạc của bà là gia bảo vì "chẳng đáng bao nhiêu". Cách nghĩ đó vô tình để thị trường quyết định thay cho gia đình. Giá trị tình cảm không cần ai giám định, không cần giấy tờ. Nó chỉ cần được ghi lại để khỏi mất theo trí nhớ của người già.
Điều nên làm là tách hai câu hỏi ra: "món này quý với nhà mình tới đâu" và "món này bán được bao nhiêu". Câu thứ nhất do gia đình trả lời. Câu thứ hai chỉ cần trả lời khi thật sự có nhu cầu bán, chia, hay mua bảo hiểm, và lúc đó mới nên hỏi người có chuyên môn.
Khi có người phán "đồ cổ đấy"
Trong đống đồ của ông bà đôi khi có món trông rất cũ, và một người họ hàng nhìn qua liền phán "đồ cổ, giữ kỹ vào". Trước khi tin, nên nhớ vài điều. Rất nhiều đồ được làm phỏng kiểu cũ từ mấy chục năm trước, nên chúng mang lớp cũ thật của thời gian mà vẫn không phải đồ của thời được phỏng. Người phán thường không chịu trách nhiệm gì cho lời mình nói. Và nếu món đồ thật sự là cổ vật, việc mua bán, trao đổi hay mang ra nước ngoài đều chịu quy định pháp luật về di sản văn hoá; trước khi làm gì, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Cách an toàn là cứ giữ món đồ như một gia bảo, ghi chép kỹ, và để câu hỏi "cổ hay không" sang một bên cho tới khi có người đủ chuyên môn xem tận tay.
Bắt đầu giữ đồ: ba việc nhỏ làm ngay
Không cần tủ kính hay két sắt mới bắt đầu được. Ba việc sau làm xong trong một buổi chiều:
- Chụp ảnh từng món dưới ánh sáng ban ngày: mặt trước, mặt sau, đáy, và mọi chỗ sứt mẻ.
- Hỏi người lớn tuổi nhất nhà về nguồn gốc, ghi âm lại hoặc chép đúng lời của họ.
- Viết một tờ lý lịch ngắn: tên gọi trong nhà, ai có trước, đã qua tay ai, đang cất ở đâu.
Ba việc này gần như không tốn tiền mà giá trị rất lâu dài. Nhiều nhà mất gia bảo không phải vì trộm, mà vì người biết chuyện ra đi trước khi kịp kể.
Gia bảo không cần gánh thêm chuyện vận may
Có xu hướng gán mọi món đồ quý trong nhà vào chuyện tài lộc, trấn trạch. Đó là quan niệm dân gian, mỗi nhà tin tới đâu là quyền của nhà ấy. Nhưng gia bảo đứng vững trên chân của chính nó: nó quý vì là của ông bà, vì có câu chuyện, chứ không vì nó "hút" được điều gì. Nên dè chừng người bán dựa vào nỗi lo của gia đình, kiểu "đồ của cụ để sai chỗ thì nhà lục đục", rồi chào thêm món khác để "hoá giải". Đó là lối gieo nỗi lo rồi bán cách giải.
Nếu gia đình muốn thêm một món mới để mở đầu truyền thống riêng, như đôi chân nến, bộ đồ thờ hay món trang sức đánh dấu ngày cưới, có thể xem qua nhóm vật phẩm may mắn rồi chọn món mình thật lòng muốn giữ lâu, thay vì món đang được quảng cáo nhiều nhất.