Khi người giữ gia bảo qua đời: việc nên làm với đồ quý trong tuần đầu, tháng đầu và trước khi chia
Trả lời ngắn: khi người giữ gia bảo qua đời, việc đầu tiên với đồ quý là giữ nguyên hiện trạng: chưa chia, chưa bán, chưa vứt, chưa mang đi đâu. Trong tuần đầu, khoá tủ, giao chìa có người chứng kiến, cất riêng món nhỏ dễ thất lạc, và để ý an toàn nhang nến khi nhà đông người. Trong tháng đầu, kiểm kê có biên bản, tìm giấy tờ và lời dặn, bảo quản tạm cho đúng. Chuyện chia đồ thuộc về thủ tục thừa kế, cần hỏi luật sư, và chỉ nên bàn khi cả nhà đã bình tâm.
Lúc khó nhất cũng là lúc đồ dễ thất lạc nhất
Những ngày sau khi một người thân mất, nhà đông người ra vào, ai cũng mệt, không ai có đầu óc nghĩ đến chuyện đồ đạc. Đây lại chính là lúc đồ quý dễ thất lạc nhất: một chiếc nhẫn không ai nhớ cất đâu, một hộp ảnh bị dọn nhầm cùng đồ cũ, một món "mượn tạm để làm kỷ niệm" rồi không ai nhắc lại. Cũng là lúc những hiểu lầm nhỏ bắt đầu, và về sau thành chuyện lớn giữa anh chị em.
Bài chia gia bảo cho con cháu nói về việc chia khi người giữ còn sống và có thể bàn bạc. Bài này dành cho trường hợp khó hơn: người giữ đã mất, có khi đột ngột, chưa kịp dặn dò gì.
Nguyên tắc chung: chưa chia, chưa bán, chưa vứt
Trong những tuần đầu, cách an toàn nhất là để mọi thứ ở yên. Không chia cho ai, kể cả món nhỏ. Không bán, kể cả khi có người hỏi mua với giá có vẻ tốt. Không dọn vứt đồ trong phòng người mất, vì giữa đống giấy tờ cũ có thể là di chúc, thư dặn, hoá đơn, giấy tờ của chính những món đồ quý. Việc gì cũng có thể làm sau, còn đồ đã chia, đã bán, đã vứt thì khó lấy lại.
Tuần đầu: giữ nguyên hiện trạng
- Khoá tủ, két, phòng chứa đồ quý của người mất. Nếu không có khoá, gom các món nhỏ có giá trị vào một hộp có khoá.
- Giao chìa khoá có người chứng kiến. Tốt nhất là hai người từ hai nhánh khác nhau trong gia đình cùng biết chìa ở đâu.
- Chụp ảnh nhanh phòng và tủ ở tình trạng hiện tại, không cần sắp xếp gì.
- Trang sức người mất đang đeo khi tháo ra, có người chứng kiến, ghi lại, cất vào hộp riêng.
- Đồ thờ trên bàn thờ vẫn để đúng chỗ, vẫn thờ như thường, không di chuyển.
- Không cho người ngoài vào phòng người mất, kể cả người tự giới thiệu là bạn cũ muốn xem kỷ vật.
- Ghi một trang nhật ký: ai giữ chìa, đã cất những gì, ở đâu.
Đám tang, nhang nến và đồ quý
Những ngày tang lễ, nhang nến cháy liên tục, nhà đông người, nhiều hoa và vải. Đồ quý trên bàn thờ, trong tủ cạnh linh cữu dễ bị va, bị đổ, bị tàn nhang rơi vào. Nếu có thể, cất những món dễ vỡ, dễ cháy khỏi khu vực tang lễ. Đặt nhang nến trên đế vững, cách xa rèm, vải, hoa giấy, và vàng mã. Đốt vàng mã ở nơi thoáng, xa nhà, có người trông, có sẵn nước. Không để nhang cháy qua đêm mà không ai thức trông. Trẻ nhỏ trong nhà nên có người lớn để mắt, vì nến và đồ thờ nhỏ đều nằm ở tầm tay.
Tìm giấy tờ và lời dặn
Sau tang lễ, khi cả nhà đã có thể ngồi lại, việc tiếp theo là tìm những gì người mất để lại bằng giấy: di chúc, thư dặn, danh sách đồ, sổ ghi chép, giấy tờ mua bán, giấy kiểm định, giấy gửi giữ ở ngân hàng hay két thuê. Nên tìm cùng nhau, có từ hai người trở lên.
Nếu thấy một phong bì niêm phong ghi là di chúc, đừng tự mở. Giữ nguyên và hỏi luật sư hoặc công chứng viên về cách công bố cho đúng. Nếu di chúc được gửi giữ ở văn phòng công chứng hay nơi khác, người được nhờ giữ thường sẽ có trách nhiệm liên quan; câu hỏi cụ thể vẫn là việc của luật sư. Thư dặn, sổ tay không phải di chúc vẫn rất quý: chúng cho biết người mất mong muốn gì, dù giá trị pháp lý ra sao thì phải hỏi người có chuyên môn.
Kiểm kê có biên bản
Khi đã tạm ổn, hẹn một buổi kiểm kê có đại diện các bên. Mục đích không phải chia, mà là cùng biết có những gì. Biên bản đơn giản, viết tay cũng được, miễn là mọi người cùng ký.
| Cột | Ghi gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Số thứ tự | Đánh số từng món | Để ảnh và biên bản khớp nhau |
| Tên gọi, mô tả | Tên trong nhà, chất liệu, màu, kích thước | Để không nhầm món giống nhau |
| Nơi tìm thấy | Tủ nào, ngăn nào, hộp nào | Gợi ý món đó là đồ riêng hay đồ chung |
| Tình trạng | Nguyên, sứt, vỡ, thiếu | Tránh về sau nghi ai làm hỏng |
| Giấy tờ kèm | Hoá đơn, giấy kiểm định, thư | Để giữ cùng món đồ |
| Ghi chú về nguồn gốc | Lời kể của người có mặt, ghi rõ ai kể | Phân biệt điều chắc và điều nghe kể |
| Người đang giữ tạm | Tên người, nơi cất | Rõ trách nhiệm trong lúc chờ |
Chụp ảnh từng món kèm số thứ tự. Mỗi bên giữ một bản biên bản và ảnh. Cách phân loại đồ trong một căn nhà nhiều đồ cũ có ở bài kiểm kê đồ quý trong nhà lần đầu; ở đây chỉ nhấn: đừng phân loại kiểu giữ hay bỏ trong buổi kiểm kê đầu, chỉ ghi lại.
Tháng đầu: bảo quản tạm cho đúng
Phòng người mất thường đóng cửa nhiều tuần. Phòng đóng kín trong mùa ẩm là chỗ mốc lên rất nhanh, nhất là với giấy tờ, ảnh, vải, đồ gỗ. Vài việc nhỏ giúp đồ không hỏng trong lúc chờ:
- Mở cửa cho thoáng vào những ngày khô ráo, có người trông.
- Đặt gói hút ẩm trong tủ đựng giấy tờ, ảnh, vải.
- Rút điện các thiết bị trong phòng, trừ những thứ cần thiết.
- Không để thức ăn, hoa tươi trong phòng, tránh côn trùng.
- Ghi lại mỗi lần mở tủ, ai mở, lấy gì ra.
Phân biệt đồ của ai
Không phải đồ nào trong phòng người mất cũng là của người mất. Trong buổi kiểm kê, nên tách thành nhóm:
- Đồ riêng của người mất: trang sức, đồ dùng, đồ mua bằng tiền riêng.
- Đồ chung của vợ chồng: phần này liên quan đến người còn sống, cần đặc biệt tôn trọng.
- Đồ thờ, đồ của dòng họ mà người mất chỉ là người giữ, xem thêm bài đồ thờ và đồ gia tiên.
- Đồ đã tặng lúc sinh thời nhưng người nhận chưa mang đi.
- Đồ người khác gửi giữ hộ hoặc người mất mượn của ai.
Việc tách nhóm này nhiều khi không rõ ràng và dễ gây tranh luận. Ghi lại ý kiến của mỗi người, đừng cố chốt ngay. Món nào thuộc nhóm nào về mặt pháp lý là câu hỏi cho luật sư.
Chưa chia khi chưa rõ thủ tục
Đồ quý có giá trị lớn là một phần di sản. Ai được hưởng, chia theo di chúc hay theo pháp luật, cần thủ tục gì, có phải khai nhận hay không, đều là việc của luật sư và công chứng viên, khác nhau theo từng trường hợp. Bài này không hướng dẫn những thủ tục đó. Điều người giữ đồ nên làm là đến gặp luật sư với biên bản kiểm kê, ảnh, giấy tờ đã tìm được, và danh sách câu hỏi của cả nhà.
Trong lúc chờ, có thể để mỗi người cầm tạm một món kỷ niệm nhỏ, nhưng ghi rõ trong biên bản là giữ tạm, chưa phải chia. Điều đó giúp mọi người có chỗ dựa tình cảm mà không tạo ra sự đã rồi.
Người hỏi mua và những lời gieo lo
Nhà có tang hay có người tìm đến hỏi mua đồ cũ. Có người thật lòng, có người biết rằng nhà đang rối và dễ bán rẻ. Một số thủ thuật hay gặp:
- Gieo nỗi lo: "đồ người mất để lại mang khí xấu, giữ trong nhà không tốt, bán đi cho nhẹ". Đây là lời gieo lo để mua rẻ, không có căn cứ.
- Giục nhanh: "hôm nay mới có giá này, mai là không mua nữa".
- Nhận vơ quen biết: "ông nhà đã hứa bán cho bên này từ trước".
- Đòi xem riêng: muốn vào phòng một mình, muốn mang món đồ đi "nhờ người xem giúp".
Câu trả lời chung: gia đình chưa bán gì cho đến khi xong thủ tục. Không cho mang đồ đi, không cho xem riêng. Nếu thật sự có người được hứa từ trước, họ sẽ có cách chứng minh và có thể chờ.
Một tình huống cụ thể
Một người cha mất đột ngột, để lại một tủ kính đồ đồng, vài món ngọc và một hộp ảnh. Ba người con sống ở ba nơi. Trong tuần tang lễ, người con út ở gần định mang hộp ngọc về nhà mình "cất cho an toàn". Người chị đề nghị khác: khoá tủ lại, chụp ảnh, cả ba cùng biết chìa ở chỗ mẹ giữ.
Một tháng sau, ba người con cùng mẹ làm buổi kiểm kê, lập biên bản. Lúc kiểm, họ tìm thấy một lá thư cha viết dặn chiếc nhẫn ngọc là của bà nội cho mẹ, không phải của cha. Nếu hộp ngọc đã được mang đi trước đó, lá thư có thể đã nằm lại trong ngăn kéo mà không ai liên hệ hai thứ với nhau. Cả nhà mang biên bản và thư đến hỏi luật sư trước khi bàn chuyện chia.
Sai lầm thường gặp
- Chia "tạm" đồ trong những ngày tang lễ, về sau thành chia luôn.
- Một người tự giữ chìa khoá, không ai khác biết.
- Dọn vứt giấy tờ cũ trong phòng người mất trước khi đọc.
- Tự mở phong bì di chúc niêm phong.
- Bán món đồ cho người đến hỏi mua lúc nhà còn rối.
- Để phòng đóng kín nhiều tuần mùa ẩm, đồ giấy lên mốc.
- Kiểm kê một mình, không biên bản, không ảnh.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Về di chúc, quyền thừa kế, thủ tục khai nhận, đồ chung của vợ chồng, đồ thờ của dòng họ: hỏi luật sư hoặc công chứng viên, càng sớm càng tốt sau khi cả nhà đã bình tâm. Về định giá đồ quý để làm thủ tục hay để chia công bằng: hỏi người thẩm định độc lập, không mua không bán món đó. Về đồ đang hư hỏng như giấy mốc, đồ đồng gỉ lan: hỏi người làm bảo tồn. Và nếu mâu thuẫn trong nhà bắt đầu căng thẳng, một người hoà giải có uy tín trong họ, hoặc dịch vụ hoà giải, có thể giúp trước khi mọi chuyện đi xa hơn.
Nếu gia đình cần lập bàn thờ, bát hương cho người mới mất, có thể xem lư hương, bát hương ở Vật Phẩm Phong Thuỷ, và giữ những món đồ thờ cũ của người mất ở nguyên chỗ cho đến khi cả nhà bàn xong.