Khi con cháu không muốn giữ: hiến tặng, ký gửi, bán hay trao cho người trong họ
Trả lời ngắn: khi không ai trong nhà muốn hoặc có thể giữ một món gia bảo, có bốn lối ra chính: trao cho người khác trong họ có lòng giữ, hiến tặng cho bảo tàng, thư viện hay nơi thờ tự phù hợp, ký gửi qua đơn vị uy tín, hoặc bán. Trước khi món đồ rời khỏi nhà, hãy lập hồ sơ, chụp ảnh, ghi lại câu chuyện, và chắc rằng mọi người có quyền liên quan đều đồng ý. Không có lựa chọn nào là có lỗi với người xưa; điều đáng tiếc nhất là để món đồ hư hỏng trong một góc không ai nhìn tới.
Không muốn giữ không phải là bất hiếu
Người trẻ có thể sống ở nước ngoài, ở căn hộ nhỏ, hay đơn giản là không có cùng mối gắn bó với món đồ như cha mẹ. Có người giữ rồi nhưng không có điều kiện chăm, để món đồ ẩm mốc, mọt ăn. Trao món đồ tới nơi nó được chăm sóc tốt hơn là một cách tôn trọng nó.
Điều cần tránh là quyết định vội trong lúc dọn nhà sau đám tang, khi mọi người mệt mỏi và muốn xong cho nhanh. Đồ đã bán đi, đã bỏ đi thì rất khó lấy lại.
Việc cần làm trước, dù chọn lối nào
- Lập hồ sơ: ảnh đủ góc, kích thước, mô tả, câu chuyện, giấy tờ.
- Hỏi khắp gia đình và họ hàng xem có ai muốn giữ.
- Xác định quyền: món đồ là của ai, có phải di sản chưa chia không, ai cần đồng ý.
- Hỏi ý kiến người có chuyên môn độc lập về món đồ, nhất là khi nghi có giá trị lớn hoặc là cổ vật.
- Giữ lại bản số của hồ sơ trong gia đình, dù món đồ đi đâu.
Lối thứ nhất: trao cho người trong họ
Một người cháu xa, một người em họ thích đồ cũ, một nhánh khác trong dòng họ đang giữ nhà thờ họ, có thể rất muốn nhận. Hỏi rộng ra trước khi nghĩ tới người ngoài. Món đồ ở lại trong họ thì câu chuyện của nó vẫn được kể tiếp.
Ghi lại việc trao bằng một biên bản đơn giản, có chữ ký các bên và ảnh món đồ. Nếu món đồ có giá trị lớn hoặc là một phần di sản, hỏi luật sư về hình thức tặng cho phù hợp.
Lối thứ hai: hiến tặng
Bảo tàng, thư viện, trường học, nơi thờ tự có thể quan tâm tới một số món: đồ có giá trị lịch sử, văn hoá, đồ gắn với một nghề truyền thống, sách cổ, giấy tờ cũ. Không phải món nào cũng được nhận, vì bảo tàng có tiêu chí và khả năng lưu trữ riêng. Liên hệ trước, gửi ảnh và mô tả, hỏi rõ quy trình.
- Ưu điểm: món đồ được bảo quản chuyên nghiệp, nhiều người được xem, câu chuyện gia đình được ghi nhận.
- Lưu ý: sau khi hiến tặng, gia đình thường không còn quyền quyết định với món đồ; đọc kỹ văn bản hiến tặng trước khi ký.
Với đồ thờ, tượng Phật, kinh sách, nhiều gia đình chọn gửi về chùa, đình hay nhà thờ họ. Hỏi trước nơi nhận có đồng ý và có chỗ đặt trang nghiêm không.
Lối thứ ba: ký gửi
Ký gửi là để món đồ ở cửa hàng hay đơn vị đấu giá, họ bán giúp và lấy phí. Cần hợp đồng ghi rõ: mô tả món đồ kèm ảnh, giá bán tối thiểu, phí, thời hạn, trách nhiệm khi mất hỏng, cách nhận lại nếu không bán được. Tìm hiểu đơn vị qua nhiều nguồn, ưu tiên nơi có địa chỉ rõ ràng, hoạt động lâu, có khách hàng cũ để hỏi.
Lối thứ tư: bán
Bán trực tiếp nhanh hơn nhưng dễ bị ép giá nếu không chuẩn bị. Hỏi ý kiến độc lập trước, lấy giá từ nhiều người mua, giao dịch ở nơi an toàn, có giấy mua bán. Nếu món đồ có thể là cổ vật, pháp luật về di sản văn hoá có quy định riêng, nên hỏi cơ quan quản lý văn hoá hoặc luật sư trước khi bán.
Tiền bán đồ thuộc di sản thì chia theo thoả thuận của những người thừa kế, ghi lại bằng văn bản để tránh hiểu lầm.
So sánh nhanh
| Lối ra | Món đồ còn trong họ | Có tiền | Món đồ được chăm chuyên nghiệp |
|---|---|---|---|
| Trao trong họ | Có | Không | Tuỳ người nhận |
| Hiến tặng | Không, nhưng được ghi nhận | Không | Thường có |
| Ký gửi | Không | Có, trừ phí | Tuỳ người mua |
| Bán trực tiếp | Không | Có | Tuỳ người mua |
Đồ không ai nhận và không nơi nào nhận
Có những món giá trị không lớn, bảo tàng không nhận, người mua không hỏi, con cháu không muốn giữ: một bộ dụng cụ nghề mộc của ông, một chồng sách cũ, vài bộ quần áo cũ của bà. Những món này vẫn có thể có người cần: trường dạy nghề, câu lạc bộ sưu tầm, người làm phim cần đạo cụ, thư viện cộng đồng. Hỏi thử trước khi nghĩ tới chuyện bỏ đi.
Với đồ thờ, kinh sách, tượng không còn nơi đặt, đừng bỏ chung với rác. Hỏi nhà chùa, đình làng hay người am hiểu phong tục ở địa phương về cách xử lý cho trang nghiêm.
Giữ lại một phần ký ức
Dù món đồ đi đâu, gia đình vẫn có thể giữ hồ sơ, ảnh, câu chuyện, đoạn ghi âm. Có nhà in một tấm ảnh lớn của món đồ treo ở nơi nó từng đặt. Có nhà giữ lại một phần nhỏ, như chiếc nắp, chiếc đế gỗ, tấm thẻ ghi tên. Với những căn hộ nhỏ chỉ đủ chỗ cho một món bày nhỏ thay cho món lớn đã trao đi, có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, và ghi vào sổ gia đình vì sao món mới có mặt.